لطفا صبر کنید...

سازه های هیدرولیکی شوشتر ، اعجوبه مهندسی ایران باستان
امتیاز 0/5 از 0 نظر
0

1398/02/22

احتمالاً در تصور عوام، مهندسی پس از نیوتون به‌وجود آمده است. اما باید گفت شاهکارهای مهندسی به اشکال مختلف در دوران‌ کهن پدید آمده‌اند. برخی از سازه هایی که در دنیا وجود دارند با چنان عظمت و صلابتی ساخته شده‌اند که در دقت مهندسی با سازه‌های امروزی دنیا در رقابت‌اند. در ایران شاهکاری مهندسی وجود دارد که محدود به ساختمان‌سازی و معماری مربوط نمی‌شود، سازه های هیدرولیکی شوشتر وجود دارد!

مهندسی مکانیکی سازه های هیدرولیکی شوشتر از لحاظ هیدرولیکی بسیار حائز اهمیت است، با وجود این‌که این عمر این سازه‌ها به قبل از میلاد مسیح می‌رسد و بیش از 300 سال تکمیلشان طول کشیده، با اصول هیدرودینامیک امروزی کاملاً مطابقت دارند. به قول مادام ژان دیولافوآ، این سازه‌ها، بزرگ‌‎ترین‌ سازه‌های صنعتی قبل از انقلاب صنعتی در جهان هستند. هدف از ساخت سازه های هیدرولیکی شوشتر استفاده‌ی بهتر از آب بوده است.

سازه های آبی شوشتر

سازه‌های آبی شوشتر مجموعه‌ای است، متشکّل از پل‌ها، بندها، آسیاب‌ها، آبشارها، کانال‌ها و تونل‌هایی عظیم، که در ارتباط با هم عمل می‌کردند و هدایت آب را بر عهده داشتند، آبی که با عبور از دشت‌های جنوبی، آب مورد نیاز برای کشاورزی و باغ‌داری در منطقه را برای هزاران سال تأمین می‌کرده ‌است. این اثر سال 2009 در فهرست آثار جهانی یونسکو به ثبت رسید. کی سفر قصد دارد شما را به دیدن این سازه‌ها ببرد، با ما همراه باشید.

سازه های هیدرولیکی شوشتر

سازه های هیدرولیکی شوشتر کجاست ؟

این اثر در شهر شوشتر ، از شهرهای دیدنی و تاریخی استان خوزستان، قرار دارد. از نظر جغرافیای طبیعی، دامنه‌های پایانی رشته‌کوه زاگرس، مرز شرقی این شهرستان را تشکیل می‌دهند و رود دز مرزِ غربی آن را. شوشتر از اطراف با شهرستان‌ اهواز ، دزفول، گتوند، هفتکل، مسجد سلیمان و شوش هم‌مرز است. از نیمه‌ی شمالی کشور برای رسیدن به شوشتر باید ابتدا وارد دزفول شوید؛ جاده‌ی 39 این شهر را از شمال به دزفول متصل می‌کند.

دسترسی به شوشتر از شهرهای شرقی و مرکزی ایران از طریق شهر ایذه است، به‌طوری که بعد از رسیدن به ایذه باید از طریق بزرگ‌راه شماره‌ی 72 به نفت سفید و سپس از طریق بزرگ‌راه شماره‌ی 45 به شوشتر می‌رسید. از تمام شهرهای جنوبی هم به‌صورت مستقیم از بزرگ‌راه شماره‌ی 45 به نفت سفید می‌رسید.  

شهر شوشتر فرودگاه ندارد، امّا می‌توان با هواپیما به اهواز یا دزفول رفت و از آن‌جا با ماشین به شوشتر سفر کرد. فاصله اهواز تا شوشتر ۹۰ کیلومتر و درفول تا شوشتر ۶۰ کیلومتر است. شهر شوشتر ایستگاه قطار هم دارد و می‌توان از طریق خطِّ‌ ‌آهن سراسری به این شهر سفر کرد.

مطابقت سازه های هیدرولیکی شوشتر با معیارهای یونسکو

سازه های هیدرولیکی شوشتر با سه مورد از معیارهای ده‌گانه‌ی یونسکو مطابقت دارد.

معیار شماره‌ی 1

این مجموعه‌ی عظیم، نقش تکنولوژی کانال‌های انحراف آب و ایجاد سدها در توسعه‌ی شهرهای مسکونی، در زمان‎های قدیم را نشان می‌دهد. سازه های هیدرولیکی شوشتر سه قرن پیش از میلاد مسیح با عملکردی مناسب طراحی و تکمیل شده است و امروزه هم مورد استفاده قرار می‌گیرد. این مجموعه به‌خاطر تنوع فنی و کامل بودنش، گواهی بر نبوغ انسانی در دوران قدیم است.

سازه های هیدرولیکی شوشتر

معیار شماره‌ی 2

سازه های هیدرولیکی شوشتر، ترکیبی از تکنولوژی‌های متنوع است که در کنار هم قرار دارند و یک مجموعه‌ی کامل، در مقیاس بزرگ را تشکیل داده‌اند. در طراحی کانال‌های آب‌رسانی از تخصص‌های عیلامیان، تمدن بین‌النهرین و نبطیان و در ساخت‌وساز از تکنیک‌های رومی استفاده شده است. بسیاری از بازدیدکنندگان این مجموعه از آن در حیرت مانده‌اند و برای بعضی هم الهام‌بخش بوده است. اثر سازه‌های آبی شوشتر در تبادل گسترده‌ی دانش هیدرولیک و کاربرد آن در دوره‌های اسلامی و حکومت‌های مختلف ایرانی دیده می‌شود.

سازه های هیدرولیکی شوشتر

معیار شماره‌ی 5

شوشتر نمونه‌ای بی‌نظیر است که نقش تکنولوژی‌های هیدرولیکی در شکل‌گیری شهرهای بیابانی و خشک را در دوران باستان نشان می‌دهد. منحرف کردن جریان رودخانه در پایین‌دست کوه‌ها، استفاده از سازه‌های بزرگ مهندسی شهری و ساخت کانال‌های آب، باعث شد آب رودخانه برای مواردی از جمله تأمین آب شهری، آب‌رسانی به زمین‌های کشاورزی، شیلات، کارخانه‌ها، حمل و نقل، سیستم دفاعی شهری و ... استفاده شود. این مجموعه گواهی فرهنگی است که تشکیل یک جامعه‌ی انسانی هماهنگ با محیط طبیعی را در 18 قرن پیش نشان‌ می‌دهد.

سازه های هیدرولیکی شوشتر

جزئیات زیبای سازه های هیدرولیکی شوشتر

ساخت این مجموعه عظیم 5 قرن قبل از میلاد مسیح رخ داده است و نشان‌دهنده‌ی نبوغ و خلاقیت ایرانیان ساکن این نواحی است. این مجموعه تشکیل دو کانال انحرافی اصلی در کارون را سبب شده است که یکی از آن‌ها به نام کانال گَرگَر هنوز هم از طریق مجموعه‌ای از کانال‌های کوچک‌تر و سدها مورد استفاده است. این کانال یک سد دقیق دارد که آب را به‌صورت آبشارهایی به سمت پایین‌دست هدایت می‌کند. سپس آب وارد یک فضای پست در جنوب شهر می‌شود و در آن‌جا یک فضای کشاورزی به مساحت 40 هزار هکتار را ایجاد می‌کند که به میناب شهرت دارد. با کی سفر همراه باشید تا بخش‌های مختلف سازه‌های بی‌نظیر شوشتر را بیش‌تر بشناسیم.

سازه های هیدرولیکی شوشتر

بند میزان

بند میزان متعلق به دوران ساسانی است، و یکی از بخش‌های مهم سازه های هیدرولیکی شوشتر است، که به همراه دیگر بخش‌های مجموعه، ۴۰ هزار هکتار از دشت میان آب شوشتر را آبیاری می‌کرده ‌است. این بند، آب کارون را بین رودهای شطیط و گرگر تقسیم می‌کند. بند میزان از چند دهانه تشکیل شده که مهم‌ترینِ آن‌ها دهانه‌ای است که تنظیم میزان آب دو شاخه‌ی رودخانه را انجام می‌دهد. (از دیگر آثار ساسانیان در ایران می توان از دیوار بزرگ گرگان ، آثار ساسانیان در استان فارس و قلعه بابک در استان آذربایجان شرقی نام برد.)

سازه های هیدرولیکی شوشتر

برج کلاه فرنگی

برج کلاه فرنگی در نزدیکی رود کارون، و مُشرف به بند میزان است. این برج در ارتفاع ۴ متری از سطح زمین ساخته شده است. نمای بیرونی کلاه فرنگی پوشیده از سنگ‌های تراش‌خورده بوده است که در اثر فرسایش و گذر زمان، قسمت بزرگی از سنگ‌های نمای بیرونی‌اش ریخته‌اند. نظریه‌های متفاوتی درباره‌ی تاریخ و کاربرد این برج هشت ضلعی وجود دارد. روایتی هست که می‌گوید برج، جایگاه دیده‌بانی قیصر روم یا شاپور ساسانی بوده که بر کار کارگران مشغول در بند میزان نظارت می‌کردند. امّا نظریه‌ی دوم می‌گوید کلاه فرنگی مکانی بوده که از آن بر مقدار و شدّت جریان رودخانه نظارت داشته‌اند. 

سازه های هیدرولیکی شوشتر

نهر داریون و رودخانه دستکَند گرگر

گرگر بزرگ‌ترین شاخه دستکَند رود کارون است که در بند میزان از رود جدا شده و دوباره در روستای بندقیر به آن می‌پیوندد. این شاخه به همراه نهر داریون که دومین نهر بزرگِ ساخته‌ شده به دست انسان بعد از گرگر است، بخش‌های دیگری از سازه های هیدرولیکی شوشتر هستند که آب را به زمین‌های کشاورزی اطراف می‌رساندند. «داریون» برگرفته از نام داریوش است.  

سازه های هیدرولیکی شوشتر

قلعه سلاسل

قلعه سلاسل روزگاری دژی مستحکمی برای دفاع از شهر شوشتر در مقابل حملات بیگانگان بود؛ دژی که آب نهر داریون را کنترل می‌کرد و والی خوزستان در آن مستقر بود. خیلی واضح نیست که سلاسل در دوران هخامنشیان ساخته شده یا در عصر ساسانی؛ در این باب متون تاریخی روایت‌های متفاوتی را بیان کرده‌اند، امّا طبق شواهد موجود می‌دانیم که این قلعه‌ی کهن چندین‌بار مرمَّت شده ‌است. یک‌بار به دست فتحعلی خان، پسر واخشتوخان در قرن 11 هجری و بار دیگر در سال۱۲۳۷ به دست محمّدعلی میرزای دولتشاهی. بار دیگر به امر نظام‌السّلطنه حسینقلی خانِ مافی در سال ۱۳۰۷ به طور کامل مرمَّت شد.

سازه های هیدرولیکی شوشتر

پل شادروان یا بند قیصر

پل شادروان نزدیک به ۵۰۰ متر طول دارد و داری ۴۴ دهانه‌ی بزرگ و ۴۳ دهانه‌ی کوچک است، که در حال حاضر ۹ دهانه در سمت شمال و ۲۸ دهانه در ضلع جنوبی پل باقی مانده ‌است. این پل بزرگ که اثری دیگر از سازه های هیدرولیکی شوشتر است، به دستور شاپور اول، شاهنشاه ساسانی، ساخته شده‌ است. وی بعد از به اسارت گرفتن والریانوس، امپراتور روم، او را مجبور کرد که در ساختمان سدِّ نزدیک به شوشتر کار کند. بند قیصر که قدیمی‌ترین پل جهان است، توسّط مهندسین رومی ساخته شده‌ است.  فردوسی هم در شاهنامه‌ی خود ابیاتی را در وصف ساختن پل شادروان به دست رومیان آورده است.

سازه های هیدرولیکی شوشتر

پل بند ماهی بازان

بند ماهی بازان یا بند خداآفرین یک بند طبیعی است، که برای بالا آوردن فشار آب و بالا نگهداشتن سطح آب در مسیر رودِ دست‌کَندِ گرگر پیش‌بینی شده بود. این بند یک رشته سنگ یکپارچه است که در وسط آن سه دیواره‌ی ساخته شده از مصالح وجود دارد.

بند شرابدار

بند شرابدار که قسمتی دیگر از سازه‌های آبی شوشتر است را به واسطه‌ی باغ‌های انگوری که در اطراف آن قرار داشته است به این نام می‌شناسند. این بند را، بين دو بنای آبی مهمِّ پل بند لشكر و پل بند ماهي‌بازان و بر روی نهر رقت که یکی از انشعاب‌های رودخانه‌ی داریون است بنا کرده‌اند.

بند لشگر

پل بند لشگر روی نهر رقت و در کنار دروازه‌ی لشگر که یکی از دروازه‌های تاریخی شوشتر است ساخته شده است. پیشینه‌ی ساخت پل بند لشگر، همانند دیگر بناهای آبی تاریخی شوشتر، به دوره‌ی ساسانیان بازمی‌گردد. این پل که با ماسه، سنگ و ساروج ساخته شده ۱۲۴ متر طول و ۸/۵ متر ارتفاع دارد.

سازه های هیدرولیکی شوشتر

همان حوالی سازه های هیدرولیکی شوشتر

قسمت‌های شمالی استان خوزستان از لحاظ تاریخی و طبیعی بسیار جذاب است. شاید بنابر این نظریه که یک فضای طبیعی بی‌نظیر موجب جذب تمدن‌های مختلف در طول تاریخ می‌شود، این خطّه تا این حد توجّه تمدن‌های مختلف را جلب می‌کرده است. در نزدیکی شهر شوشتر و سازه‌های هیدرولیکی آن، دو اثر جهانی دیگر نیز وجود دارد که بیان‌گر عظمت تاریخی و همچنین طبیعی این منطقه است. در ادامه کی سفر چند نمونه را به شما معرفی می‌کند تا از سفر خود به شوشتر و حوالی آن بیش‌ترین استفاده را بکنید.

شهر شوش

شهر باستانی شوش یکی از قدیمی ترین سکونتگاه های جهان است که تاریخی غنی دارد و طبق اسناد به ‌دست آمده،‌‌ یکی از کهن‌‌ترین شهرهای ایران است. شوش از گذشته مرکز و مهد شکوفایی تمدّن‌های بسیاری بوده‌‌ که از بین آن­ها می‌توان به تمدّن عیلامی و هخامنشی اشاره کرد‌‌. مجموعه‌ی تاریخی شوش در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است و بخش‌های مختلفی از جمله کاخ آپادانا ، تپّه‌های باستانی شوش و کاخ شاوور را در خود جای داده است.

کاخ آپادانا

کاخ شاوور

کاخ شاوور یا هدیش، یکی از آثار تاریخی شوش است که در اصل یک تالار باشکوه خشتی با 64 ستون سنگی است. این کاخ در سال 1347 در حاشیه‌ی غربی رودخانه‌ی شاوور، در هنگام یک عملیات عمرانی کشف شد. بر دیواره‌های کاخ شاوور چند نقش برجسته‌ی سنگی دیده می‌شود که نگهبانان نیزه‌دار و خدمت‌گزاران را در حال حملِ ظروفِ غذا نشان می‌دهد.  

کاخ شاوور

زیگورات چغازنبیل

زیگورات چغازنبیل یکی از قدیمی‌ترین آثار ایرانی مربوط به عیلامیان است که در نزدیکی سازه های هیدرولیکی شوشتر قرار دارد تا ما این منطقه را به عنوان یکی از غنی‌ترین مناطق ایران از لحاظ تاریخی و فرهنگی بشناسیم. این اثر زیبا، دیواره‌هایی عظیم است که نیایشگاه عیلامیان را از سایر نقاط شهر جدا می‌کرده است. تاریخ ساخت این بنا به  ۱۲۵۰ سال قبل از میلاد مسیح برمی‌گردد. این بنای باشکوه تنها اثر به جا مانده از شهر دوراونتش است که به دستور اونتاش‌گال، پادشاه عیلامی ‌در حال ساخت بوده، امّا با حمله‌ی آشوریان، نا‌تمام مانده است.

زیگورات چغازنبیل

پناهگاه حیات وحش کرخه

این پناهگاه در دهه‌ی ۱۳۳۰ بعد از دیده شدن گونه‌ی نادر گوزن‌های زرد در مراتع آن، در ابتدا به‌عنوان پارک وحش و بعد‌ها با عنوان پناهگاه حیات وحش و منطقه‌ی ممنوعه شناخته شد. در این محدوده، جنگل‌های زیبایی مثل‌‌ «جنگل قلعه‌نصیر» قرار گرفته است؛ جنگلی با طبیعتی شاداب و چشم‌اندازی دیدنی که جلوه‌ای خاص به این پارک بخشیده است.‌‌ سرچشمه‌ی رودخانه شاوور را هم می‌توان در این منطقه یافت.

پناهگاه حیات وحش کرخه

سخن آخر

سازه‌های آبی شوشتر جزو اعجاب‌انگیزترین سازه‌های ساخت دست بشر در طول تاریخ است، این مجموعه‌ی عظیمِ تاریخی، هرساله بخشی از سفر گردشگران خارجی به ایران را تشکیل می‌دهد. ما در کی سفر افتخار این را داریم که این محوّطه‌ی بی‌نظیر تاریخی را به شما معرّفی کنیم تا شاید در سفر بعدیتان برای انتخاب مقصد کمی آگاهانه‌تر تصمیم بگیرید.

دسته ها:
}