لطفا صبر کنید...

باغ ایرانی - میراثی ناملموس و تاری تنیده شده در پود فرهنگ ایرانی
امتیاز 0/5 از 0 نظر
0

1398/01/31

باغ ایرانی مجموعه‌ی منحصربه‌فردی است که در فلات مرکزی ایران دیده می‌شود. ساختار این باغ‌ها از دوران باستان تا به امروز به یادگار مانده و فرقی ندارد در حاشیه‌ی کویر مرکزی ایران باشد، یا در دل جنگل‌های سبز شمال کشور، هر کجا جوی آبی باشد، باغ ایرانی هم هست! این مجموعه‌ی بی‌نظیر سه نشانه‌ی مخصوص‌ دارد، جوی آبی که از وسط باغ می‌گذرد، عمارت تابستانی وسط باغ که معمولاً کنار استخر بنا شده است و دیوارهای بلند اطراف. باغ ایرانی رابطه‌ی مستقیمی با قنات ایرانی دارد، به گونه‌ای که اکثر باغ‌های ایرانی از قنات‌ها تغذیه می‌شدند.

باغ ایرانی یک تفرّج‌گاه است که مخصوص اقلیم ایران طرّاحی شده و نمونه‌ی دیگری در جهان ندارد. مفهوم باغ ایرانی به‌عنوان میراث ناملموس ایران، در سال  ۲۰۱۱ م. در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است. به ۹ قطعه باغ در سراسر ایران از شمال تا جنوب به‌عنوان نمود بیرونی این گونه طراحی باغ در فهرست جهانی یونسکو اشاره شده‌ است که عبارت‌اند از باغ ارم شیراز، باغ‌های باستانی پاسارگاد، باغ پهلوان‌پور مهریز، باغ دولت‌آباد یزد، باغ چهل‌ستون اصفهان، باغ فین کاشان، باغ شاهزاده‌ی ماهانِ کرمان، باغ اکبریّه‌ی بیرجند و باغ عباس‌آباد بهشهر. با کی سفر همراه باشید تا به درون این باغ‌ها سفری داشته باشیم و از نزدیک عناصرشان را حس کنیم.

باغ ایرانی

نامگذاری و جایگاه در ادبیات فارسی

باغ ایرانی یک اصطلاح متأخّر غربی است. مستشرقان و سیّاحان اروپایی که این مجموعه‌ها‌ی حیرت‌انگیز را دیده بودند و متوجّه وجود نشانه‌هایی مشترک در آن‌ها شده بودند، نام Persian Garden را برای این نوع سازه برگزیدند. بعدها ترجمه‌ی همین اصطلاح وارد زبان فارسی شد و امروزه جای اصطلاحات کهن و اصیل زبان فارسی را گرفته است. در گذشته این نوع سازه را باغ‌سرای، باغ، پردیس یا فردوس و بوستان یا بُستان می‌نامیدند. در اشعار شعرای شهیر ایرانی نیز بارها و بارها به این اصطلاحات برمی‌خوریم. برای مثال چند بیتی از سعدی نقل می‌کنیم که در آن‌ها به تمام نشانه‌های مخصوص باغ ایرانی اشاره شده است:

ای سروِ بلندِ قامتِ دوست                         وَه! وَه! که شمایلت چه نیکوست!

در پایِ لطافت تو میراد                             هر سرو سَهی که بر لبِ جوست

نازک‌بدنی که می‌نَگُنجَد                              در زیرِ قبا چو غنچه در پوست

آن خرمن گُل، نه گُل، که باغ است!                       نه باغ ارم، که باغ مینوست!

در این چند بیت معیارها و نشانه‌های باغ ایرانی به‌صورت اجمالی برشمرده شده. جوی آب جاری در باغ، درخت سرو که یک عنصر کهن ایرانی است، وجود گل و سبزه در باغ و… . یا در شعر حافظ می‌خوانیم:

بزمگاهی دل‌نِشان، چون قصرِ فردوسِ برین                      گلشَنی پیرامُنش چون روضه‌ی دارالسّلام

از این نمونه‌ها در اشعار شاعران فارسی‌سرا بسیار یافت می‌شود، آن‌چه مهم است نام زیبای فارسی این مجموعه‌ها‌ی زیبا و قدمت و تأثیر آن‌ها در ادبیات فارسی است.

باغ ایرانی

مطابقت باغ ایرانی با معیارهای یونسکو

مفهوم باغ ایرانی با ۵ مورد از معیارهای ده‌گانه‌ی یونسکو مطابقت دارد:

معیار شماره‌ی ۱

باغ ایرانی خلاقیت انسان‌ها در گذشته را نشان می‌دهد. طراحی هندسی این باغ‌ها به گونه‌ای است که معمولاً فضای کلّی باغ به ۴ بخش تقسیم می‌شود که عبارت چهارباغ نیز از همان جا می‌آید. باغ‌های ایرانی دارای سیستم مدیریت آبِ پیچیده‌ای هستند که در کنار انتخاب مناسب گیاهان و موقعیت باغ، نبوغ مهندسی و طراحی آن‌ها را نیز ثابت می‌کند. در واقع باغ ایرانی همان مفهوم زمینی از بهشت را در خود نهفته دارد که در محیط بیابانی تضادی منحصربه‌فرد به‌وجود آورده است.

باغ ایرانی

معیار شماره‌ی ۲

در عناصر باغ ایرانی، نشانه‌های تبادل ارزش‌ها، میان ملل مختلف دیده می‌شود که الهام‌بخش طراحی باغ‌ در غرب آسیا، کشورهای عربی و حتّی اروپا بوده است. در تمام این باغ‌های اشاره شده، هندسه‌ی متقارن به‌‎کار رفته در معماری و سیستم آب‌رسانی منحصربه‌فرد باغ‌های ایرانی دیده می‌شود. کلمه‌ی پردیس در زبان فارسی به باغ‌هایی گفته می‌شود که پشت دیوار قرار دارند و ریشه‌ی کلمه‌ی Paradise در زبان انگلیسی است.

باغ ایرانی

معیار شماره‌ی ۳

باغ ایرانی تنها عنصری است که تحوّلات فرهنگی ۲۵۰۰ ساله را در ایران و خاورمیانه نشان می‌دهد. باغ ایرانی در تمام مدت تکامل خود، نقشی مهم در تمام مناسبت‌های اجتماعی و فرهنگی داشته و تقریباً مهم‌ترین عنصر بسیاری از املاک شخصی، قصرها، ساختمان‌های عمومی، مراکز مذهبی و خیریه، آرامگاه‌ها، پارک‌ها و میادین است.

باغ ایرانی

معیار شماره‌ی ۴

باغ ایرانی، نمونه‌ای بی‌نظیر از باغ‌هایی است که در طراحی آن‌ها از عناصر طبیعی و انسانی استفاده شده و دستاوردهای مهم فرهنگ ایرانی در یک مفهوم هنری و هماهنگ با طبیعت در آن‌ها جمع شده است. به‌طور حتم، باغ ایرانی یک نمونه‌ی خاص از طراحی باغ است که در کلِّ دنیا پخش شده است.

معیار شماره‌ی ۶

باغ ایرانی به‌طور مستقیم با آثار فرهنگی بی‌نظیر دنیا هم مرتبط است. به‌عنوان مثال در شعر و ادبیات فارسی و در آثار شاعرانی چون حافظ و سعدی و فردوسی این ارتباط دیده می‌شود. باغ ایرانی همچنین مهم‌ترین منبع الهام‌بخش در طراحی فرش و پارچه‌ی ایرانی، نقاشی مینیاتوری، اشکال معماری و… است. گیاهان باغ ایرانی در کتاب اوستا به‌عنوان یکی از چهار عنصر طبیعی (زمین، بهشت‌ها، آب و گیاهان) ستوده شده‌اند. چهار باغ که در زبان فارسی به وفور استفاده شده است، تجسم اسطوره‌ای از طبیعت و جهان در ذهن ایرانیان باستان است.

باغ ایرانی

مشت نمونه‌ی خروار، 9 باغ ایرانی، سمبل مفهوم باغ ایرانی !

همان‌طور که پیش‌تر ذکر شد، ۹ باغ ایرانی در فهرست جهانی یونسکو به ثبت رسیده است. این باغ‌ها هرکدام در شهری یا استانی قرار دارند که شاید حتّی نام بعضی از آن‌ها را هم نشنیده باشید! کی سفر در حمایت از این آثار ارزشمند جهانی سعی در معرّفی و شناساندنِ این مجموعه‌ها دارد. با ما با داخل این باغ‌ها بیایید.

باغ های باستانی پاسارگاد

باغ ایرانی پاسارگاد، یکی از بخش‌های مجموعه‌ تاریخی پاسارگاد است که آن را ریشه‌ی معماری باغ‌های ایرانی دانسته‌اند. براساس آن‌چه در متون تاریخی آمده،  کوروش کبیر شخصاً دستور چگونگی ایجاد این باغ‌ها را داده است؛ حتّی طرز کاشت درخت‌ها را هم تعیین کرده و آن‌طور که می‌خواسته نقشه‌ی این باغ‌ها را ریخته، یعنی معماری باغ و ساختار فضای آن از نگاه کوروش به‌عنوان باغ ایرانی تعبیر شده ‌است.

تحلیل‌ باستان‌شناسان از اسناد تاریخی و باستانی، این است که همه‌ی بناهای دشت پاسارگاد در یک ساختار منظّم فضایی احداث شده‌اند و باغی وسیع بر همه‌ی عناصر احاطه داشته است. باغ شاهی فقط بخش کوچکی از این مجموعه‌ی وسیع بوده، به عبارت دیگر در پاسارگاد یک طرح بی‌نقص باغ در باغ اجرا شده است. آثاری هم در تخت جمشید پیدا شده‌اند که نشان می‌دهد، احتمالاً باغی جلوی صفه قرار داشته، در دوره‌ی ساسانیان هم باغ‌ها در جلوی کاخ‌ها و معابد تعبیه می‌شدند؛ این نوع بنا کردن باغ در دوره‌ی اسلامی هم ادامه یافته، و الگوی تمام آن‌ها، باغ پاسارگاد بوده ‌است.

باغ ایرانی

باغ ارم شیراز

باغ ارم یا باغ شاه، در ساحل شمالی رود خشک شیراز، نزدیک میدان ارم و خیابان ارم این شهر قرار دارد. ارم در لغت به معنای بهشت است، این باغ هم دست‌کمی از بهشت ندارد! از خنکیِ سردابه گرفته تا حوضچه‌ی شرقی و آبراه‌ها، کاشی‌کاری‌ها و کتیبه‌های زیبای مجموعه، همه و همه بهشتی در دلِ بهشت ایران، شیراز، ساخته‌اند. تاریخ دقیق ساخت این باغ به روشنی مشخّص نیست، امّا برخی شواهد تاریخی نشان می‌دهند ساخت آن در زمان سلطان سنجر سلجوقی شروع شده و در همان عهد به پایان رسیده است.

در زمان حکومت زندیه، این باغ هم مانند بسیاری از بناها و مکان‌های تاریخی دیگر شیراز، بازسازی شد. در اواخر این دوره، باغ ارم را رئیس  ایلات قشقایی در دست گرفت و در آن عمارتی ساخت که تا قرن ۱۸ میلادی بر جای بوده. او علاوه بر ساختن عمارت، این باغ را غرق  در درختان کاج، نارنج، سرو و خرمالو کرد. عمارتی که امروزه در این باغ وجود دارد، در دوره‌ی ناصرالدّین شاه قاجار، به دستور نصیرالملک بنا شده است. این باغ در این دوره از ایل قشقایی خریداری شد و بنای آن با معماریِ یک معمار محلّی به نام محمّدحسن انجام شد. ساختار سه وجهی این بنا از معماری دوره‌ی صفویه و قاجاریه نشأت گرفته است. شکل زیبای این معماری را می‌توان در عمارت نارنجستان قوام هم مشاهده کرد.

باغ ایرانی

در ویدیوی آشنایی با جاذبه های گردشگری شیراز می‎توانید با جاذبه های دیگر این شهر آشنا شوید. همچنین اگر قصد سفر به استان فارس را دارید می توانید تورهای شیراز را در اینجا ببینید.

باغ پهلوان‌ پور مهریز

باغ جهانی پهلوان­پور مهریز ، از جمله آثار تاریخی، فرهنگی و تفریحی شهرستان مهریزِ یزد است. این باغِ بسیار زیبا در محلّه‌ی مزویرآبادِ شهرستان مهریز قرار دارد و برگ سبزش، گذر قنات حسن‌­آباد از وسط آن است. گذراین قنات از باغ، سرسبزی و شادابی را برای آن به ارمغان آورده، این‌جا است که خودِ باغ هم، به این مَثَل ایمان می­آوردکه «هر جا آب هست، آبادی هم هست».

قنات حسن‌آباد، پس از طی مسیری در این باغ ۳/۵ هکتاری به کوشک یا عمارت شربت­خانه می­رسد. این کوشک، که تقریباً در وسط باغ قرار دارد، مهم­ترین بخش باغ محسوب می‌شود. در وسط این کوشک، حوضی قرار دارد که مخصوص فصل تابستان طرّاحی شده است. جالب‌تر این که در حفّاری­های اخیر، حمام، آشپزخانه و انباری هم در این باغ کشف شده و بر ارزش تاریخی بنا افزوده است. مالکیّت این باغ را به حسن ملّارضا نسبت داده­‌اند؛ گویا پس از وی باغ به دامادش،علی پهلوان­پور، از تاجران و پهلوانان یزد رسیده است.

باغ ایرانی

باغ دولت آباد یزد

باغ دولت آباد یزد در اواخر حکومتِ افشاریّه، درسال ۱۱۶۰ ه‍.ق، توسّط محمّدتقی‌خان بافقی، سرسلسله‌ی خاندان خوانینِ یزد، ساخته شده است. مرحوممحمّدتقی‌خان، ابتدا قناتی به طول ۶۵ کیلومتر احداث کرد و آب را از مهریز به یزد و محلِّ کنونی باغ دولت‌آباد رساند و سپس مجموعه‌ی حکومتی خود را در این محل بنا کرد. زیباترین بادگیر شهر یزد، معروف به بادگیر هشت‌ضلعیِ باغ دولت آباد هم در این باغ قرار دارد.

باغ ایرانی

باغ چهلستون اصفهان

یکی از زیباترین آثار تاریخی به‌ جا مانده از دوره‌ی صفویه، کاخ- باغ چهل‌ستون در غرب میدان نقش جهان قرار دارد. کاخ چهل‌ستون در کتیبه‌ی معروف تاریخی خود به‌عنوان مبارک‌ترین بنای دنیا معرفی شده است. پس از آن‌که شاه عباس اول، اصفهان را  پایتخت خود انتخاب کرد، به پیشنهاد شیخ بهایی خیابان‌ها و باغ‌های متعدّدی در طرح استقرار کاخ‌های شاهی ارائه و عمارت‌های بسیار زیبایی نظیر عالی‌قاپو و… در این شهر ساخته شد.

بنابر این پیشنهاد، کوشک اولیه‌ی کاخ چهل‌ستون را شاه عباس اول بنا نهاد، امّا بنای کاخ چهل‌ستون را طبق اشعار درج شده در کتیبه‌ای که در سال ۱۳۲۷ خورشیدی از زیر گچ عمارت به دست آورده‌اند بهشاه عباس دوم نسبت می‌دهند، زیرا این کاخ در زمان او، بسیار توسعه‌ یافت. صائب تبریزی در یکی از قصایدش بعد از توصیف این میراث تاریخی، شعر خود را با این مصراع به پایان می‌رساند:

«…قبله‌گاه تاجداران باد دائم این مکان»

باغ ایرانی

این مصراع به حساب حروف ابجد به سال ۱۰۵۷ اشاره می‌کند که تاریخ سال‌های سلطنت شاه عباس دوم است. این باغ سه در ورودی دارد، هنگام ورود از درب اصلی باغ، استخر بزرگی در مقابل عمارت قرار دارد که مجسمه‌های سنگی و شیرهای سنگی ‌به جای مانده از قصرهای صفویه را در اطرافش قرار داده‌اند. علاوه بر این استخر، جوی‌هایی نیز در میان درختان تعبیه شده‌ که با شیب ملایم، امکان جاری شدن آب را فراهم ساخته‌اند.

تا قبل از خشک شدن زاینده‌رود، نگین یکتای اصفهان، آب جوی‌های این باغ از مادی‌های آن تأمین می‌شد و پس از طی مسافتی زیاد از انتهای باغ به میدان نقش جهان می‌رسید. اما این روزها آب لازم برای آبیاری درختان باغ چهل‌ستون از یک حلقه چاه عمیق واقع در نزدیکی باغ به‌دست می‌آید و روش آبیاری به صورت دستی، با استفاده از شلنگ و غرقابی است. در کنار طبیعت چهل‌ستون،  معماری کلاه‌فرنگی عمارت با بیست ستون استوار، به چشم می‌خورد که تصویر ستون‌ها بر روی آب استخر، نام چهل‌ستون را برای این عمارت به دنبال داشته است.

باغ ایرانی

با مشاهده ویدیوی جاذبه های گردشگری اصفهان با این شهر بیشتر آشنا شوید.

باغ فین کاشان

نام این باغ، با حمّام معروف فین، و واقعه‌ی کشته ‌شدن امیرکبیر، صدراعظم مشهور ناصرالدّین شاه قاجار در آن، گره خورده است. باغ فین در انتهای خیابان امیرکبیر و در کنار چشمه‌ی سلیمانیّه قرار دارد. درختانی بلند و سر به ‌فلک کشیده، ساختمانی عظیم و باشکوه و حوضچه‌ها و جوی‌هایی که فوّاره‌های بسیار درونشان تعبیه شده است این مجموعه‌ی عظیم را به یکی از زیباترین باغ‌های ایرانی تبدیل کرده‌اند.

باغ ایرانی

باغ شاهزاده‌ ماهان

این باغ، از بهترین باغ‌های تاریخی ایران است که سردر ورودی بسیار زیبایی دارد. علاوه بر طبیعت زیبا، عمارت‌ها و کوشک‌های موجود در این باغ نیز سهم قابل توجهی در زیبایی این مکان دارند. باغ شاهزاده تمامی ‌زیبایی‌هایی مثل فوّاره‌های زیبا، درختان میوه‌ی متنوّع، حوض‌های پر آب و… را در دل خود جای داده است. یکی از بهترین بناهای این باغ، کوشک اصلی در انتهای باغ است. سردر این کوشک به صورت بنایی خطّی است که جبهه‌ی ورودی باغ را اشغال کرده و دو طبقه دارد که طبقه‌ی فوقانی آن برای پذیرایی و زندگی در نظر گرفته شده است.

باغ ایرانی

باغ اکبریه‌ بیرجند

در گذشته این عمارت در مرکز روستای اکبریه در شرق بیرجند قرار داشته، امّا امروزه در انتهای خیابان معلّم و میدان ولیعصر بیرجند قرار دارد. قسمتی از اندرونی و ساختمان‌های این بنا در گذشته به خانواده‌ی علم اختصاص داشته و دو قسمت مرکزی آن مخصوص امور دیوانی و حکومتی بوده است. بخش مرکزی ارگ، بنای دو طبقه و حکومتی است که اتاق شاه‌نشین مهم‌ترین قسمت آن به شمار می‌رود. اولین و قدیمی‌ترین بنای این مجموعه، ساختمان حشمت‌الملک در ضلع شرقی است که اکنون به دانشکده‌ی هنر و کتابخانه تغییر کاربری داده است. آخرین بخش از مجموعه‌ی اتاق‌ها در غرب قرار دارد و شامل دو طبقه با دالان‌ها و اتاق‌های تو در تو است.

تزئینات لانه زنبوری، گچ‌بری‌های همراه با مقرنس‌کاری، آجرکاری‌ها به سبک خفته و راسته، نورگیر‌های کلاه‌فرنگی، درختان کاجی که به زیبایی این بنا را احاطه کرده‌اند و صدای آب جاری اطراف عمارت، بر زیبایی باغ اکبریه بیش از پیش افزوده‌اند. این بنا در سه دوره‌ی تاریخی زندیّه، قاجاریه و پهلوی تکمیل شده است. مصالح به کار رفته در ساخت این میراث جهانی آجر، گچ، خشت، آهک و چوب است.

باغ ایرانی

باغ عباس آباد بهشهر

باغ عباس آباد بهشهر از معروف‌ترین باغ‌های تاریخی كشور است که از بخش‌های مختلفی چون باغ چشمه، باغ تپّه، باغ خلوت یا حرمسرا، باغ شمال و باغ صاحب‌الزمان تشکیل شده است، که با دیوارهای سنگی بلندی از یكدیگر جدا شده‌اند. قدمت عمارت اولیه‌ی باغ شاه یا عباس آباد به دوران صفویه و سال ۱۰۲۱ ه‍.ق می‌رسد. در حال حاضر این باغ به‌عنوان پارک در دسترس عموم قرار گرفته و ساختمان شهرداری بهشهر در آن قرار دارد.

باغ عباس آباد بهشهر

باغ ایرانی

سخن آخر

باغ ایرانی یک مجموعه‌ی تاریخی است، یک سازه با نشانه‌هایی خاص. باغ ایرانی تنها یک بنا نیست بلکه یک تمدّن است. تمدّن مردمی که با تکنولوژی‌شان در دل یکی از خشک‌ترین اقلیم‌های دنیا، بهشت‌هایی دنیوی برای خود ساخته‌اند؛ مردمی که سرسبزی را در دل بیابان پدید ‌آوردند و این اندیشه و تمدّن را نسل اندر نسل تا به امروز ادامه داده‌اند. باغ ایرانی یک تمدّن دوهزار ساله است که طی سال‌های دراز، تکامل یافته و آثار بی‌نظیر هنری و معماری را در دل خود پرورش داده است. به یک باغ ایرانی بروید، خود را به دست صدای آب بسپارید و حکایت‌های دور و درازش را بشنوید که از چه مسافتی به این بهشت ساخته‌ی دست انسان رسیده است.

دسته ها:
}