لطفا صبر کنید...

تخت سلیمان - حلقه ای از زنجیره تمدن ایرانی
امتیاز 0/5 از 0 نظر
0

1398/01/26

محوّطه‌ی باستانی تخت سلیمان واقع در تَکاب آذربایجان، یکی از رازآلودترین بناهای به جا مانده از دوران باستان است. بنایی که تولدش در مه سنگین اساطیر گم شده و عاقبت در آتش جنگ سوخته است. تخت سلیمان، شیز یا آذرگشسب یک محوّطه‌ی بزرگ تاریخی است که بناهای مختلفی را در خود جای داده است. این اثر جذاب در سال ۲۰۰۳ به عنوان چهارمین اثر ایرانی و اولین اثر ایرانی پس از انقلاب در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید و پیش‌قدم ماجراجویی فرهنگ و طبیعت ایرانی در یونسکو شد. ما در کی سفر شما را به دل افسانه‌ها می‌بریم تا ارزش اساطیری این بنا را دریابید؛ به ما اعتماد کنید، با کی سفر همه چیز فرق می‌کند!

تخت سلیمان

 راه های دسترسی به تخت سلیمان

اگر از شهر تکاب در استان آذربایجان غربی، ۳۲ کیلومتر به سمت شمال شرقی حرکت کنید، از روستاهای همپا و بابانظر عبور خواهید کرد و در نهایت به محوّطه‌ی تخت سلیمان خواهید رسید. برای سفر به تکاب از اکثر نقاط مرکزی، جنوبی و شرقی ایران، می‌توانید از آزادراه شماره‌ی ۲، که همان آزادراه تهران ـ تبریز است عبور کنید. در این مسیر راه رسیدن به تکاب از زنجان جدا می‌شود که خودبه‌خود شما را به محوّطه‌ی تخت سلیمان می‌رساند. راه دیگر رسیدن به تکاب، از شهرهای نزدیک‌تر، پیش گرفتن بزرگ‌راه شماره‌ی ۲۳ است که بیجار در استان کردستان را به میاندوآب در استان آذربایجان غربی متصل می‌کند، شهر تکاب هم در این جاده قرار دارد.

نام‌گذاری و جایگاه تخت سلیمان در ادبیات فارسی

خطّه‌ی آذربایجان از دیرباز سرزمین رازها و افسانه‌ها بوده است. برای رسیدن به ریشه و دلیل نام‌گذاری تخت سلیمان، ابتدا باید ریشه‌ی نام آذربایجان را دانست. سرزمین آذربایجان، معرب نام آتروپاتگان است؛ این نام از شخصی به نام آتروپات به یادگار مانده. آتروپات یک ساتراپ ماد بود که از طرف اسکندر مقدونی بر آذربایجان نظارت داشت، پس از فروپاشی امپراطوری اسکندر او اعلام استقلال کرد و شهر شیز یا همان تخت سلیمان را مقرِّ کشور مستقل خود، ماد کوچک قرار داد. از این‌رو سرزمینش را آتروپاتگان یعنی کسی که آتش نگهدار اوست خواندند.

در افسانه‌ها آمده است که زرتشت در این شهر به دنیا آمد و عمر گذراند، این شهر در زبان‌های مختلف نام‌های فراوانی داشته است، نام‌هایی چون گنزک، گنجه، گادزا، جزن، شیز و…، اما نامی که تقریباً تمام منابع بر سر اشهر بودنش اتفاق نظر دارند، نام آذرگشسب است. در عهد ساسانی سه آتشکده‌ی مهم در سه نقطه از کشور ساخته شده بود که هر کدام به طبقه‌ای از طبقات جامعه اختصاص داشت، آتشکده‌ی آذر بُرزین مهر در خراسان، آتشکده‌ی آذر فرنبغ در فارس و آتشکده‌ی آذر گشسب یا آذر گشنسب در آذربایجان.

آذرگشسب به معنای آتش اسب نر است؛ دلیل این نام‌گذاری را باید در اسطوره‌ها جُست، زمانی که کیخسرو عزم گشودن بهمن‌دژ در نیمروز را داشت، و در تاریکی شبانه‌ی جادوی دیوان و کافران گرفتار آمد، آن‌گاه آتشی از آسمان بر یال اسبش افتاد و تاریکیِ جادویی دیوان را از میان برد. پس از گشودن دژ، کیخسرو به پاس کمک اهورایی، آن آتش را نگاه داشت و برایش آتشکده‌ای ساخت و نام آن را آذرگشسب گذارد، یعنی آتش اسب نر.

مجموعه‌ی شهر شیز در دوران ساسانیان بسیار شکوهمند و گسترده بود، بعدها در عهد اسلامی به سبب گستردگی و خارق‌العاده بودن بناهایش به تخت سلیمان لقب گرفت و تا کنون به همین نام خوانده می‌شود.

در شاهنامه‌ی فردوسی این شهر چیچست ذکر شده که بسیار به نام کهن اوستایی آن، یعنی چئچست، نزدیک است. فردوسی در پادشاهی خسرو پرویز گوید:

…وزان جایگَه با سوارانِ گُرد                    عِنان باره‌ی تیزتَگ را سِپُرد

سویِ راهِ «چیچست» بنهاد روی                 همی ‌راند شادان‌دل و راه‌جوی…

تخت سلیمان

مطابقت با معیارهای یونسکو

محوّطه‌ی تخت سلیمان با پنج مورد از معیارهای جهانی یونسکو مطابقت دارد:

معیار شماره‌ی ۱

تخت سلیمان، مجموعه‌ای خیره‌کننده از معماری شاهانه است که عناصر معماری ساسانیان، با ترکیبی منظّم و الهام گرفته از طبیعت، در کنار هم درون آن قرار گرفته‌اند.

معیار شماره‌ی ۲

ترکیبات و عناصر معماری ساسانیان در تخت سلیمان، نه تنها بر معماری اسلامی در ایران تأثیری قوی گذاشته، بلکه بر فرهنگ‌های بومی دیگر نیز تأثیرگذار بوده است.

معیار شماره‌ی ۳

مجموعه‌ی تخت سلیمان گواهی تاریخی بر این نکته است که فرقه‌های مذهبی باستانی که در طی ۲۵۰۰ سال آتش و آب را مقدس می‌شمردند، تا آن زمان ادامه داشته‌اند. میراث باستانی این مجموعه با شهر ساسانیان که در دست اکتشافات بعدی است، غنی‌تر خواهد شد.

تخت سلیمان

معیار شماره‌ی ۴

مجموعه‌ی تخت سلیمان نمونه‌ای ارزشمند از دخمه‌های زرتشتیان است که با معماری مجلل ساسانیان ادغام شده و با هم ترکیبی بی‌نظیر ساخته‌اند.

معیار شماره‌ی ۶

تخت سلیمان در جایگاه نخست یک آتشکده برای زرتشتیان است که از اولین آیین‌های توحیدی در دنیا است. در دل این مجموعه نمادهای زیادی وجود دارد که تأثیر عقاید باستانی بسیار قدیمی‌تر از دین زرتشت را هم نشان می‌دهد. نکته‌ی جذاب دیگر در مورد نمادهای تخت سلیمان، ارتباط آن با اشکال و اسطوره‌های انجیل است.

تخت سلیمان

با کی سفر به تخت سلیمان بیایید!

تخت سلیمان، شیز یا آذرگشسب یک شهر باستانی است که ریشه در دل اسطوره‌ها دارد. افسانه‌ها می‌گویند که این شهر زادگاه و محل زندگی زرتشت بوده، به همین سبب از گذشته مورد احترام زرتشتیان قرار داشته است. این شهر حول یک دریاچه‌ی طبیعی شکل گرفته که آبش از دل زمین می‌جوشد و به‌خاطر املاح زیادش قابل شرب و کشاورزی نیست. این شهر پایتخت آتروپات شد و از همان زمان وسعتش رو به فزونی گذاشت. در عهد اشکانی، آنتوان، امپراطور روم به این شهر هجوم ‌آورد، ولی شکست سختی از فرهاد چهارم ‌خورد و لشکرش منهدم شد.

اما رونق این شهر در عهد ساسانی رقم می‌خورد، زمانی که آتشکده‌ی آذرگشسب رونق می‌یابد و موبدان زرتشتی کم‌کم در آن جمع می‌شوند. در داستان‌های تاریخی آمده است که بهرام گور پس از نبرد با ترکان شمال قفقاز، غنائم جنگی‌اش را به این آتشکده تقدیم کرده است. شیز به سبب گسترش آئین زرتشتی شکوهی غیرقابل توصیف یافت، آتشکده‌ی آذرگشسب تبدیل به یکی از مهم‌ترین مراکز دینی زرتشتیان شده بود که با شکوه و اقتدار حکومت ساسانی گره می‌خورد. تالارها، کاخ‌ها، آتشکده‌ها و خانه‌های مسکونیِ گرد آن، همه گواه این مسئله هستند.

تخت سلیمان

عاقبت در سال ۶۲۴ م. سپاه روم با رهبری هراکلیوس (هرقل)، به آذربایجان و ارمنستان حمله کرد و شکستی سخت به سپاه ایران وارد آورد. رومیان در انتقام از ایرانیان که در فتح اورشلیم مقبره‌ی عیسی را ویران کرده و صلیب اصلی و واقعی اورشلیم را به شیز آورده بودند، شهر را نابود کردند و آتشکده‌ی آذر گشسب را با خاک یکسان کردند.

تخت سلیمان

بعدها در زمان استیلای مغول بر ایران، اباقاخان، برادر مسلمان هُلاکو، بر این ویرانه‌ها مسجدی ساخت، که دست زمانه به آن هم اجازه‌ی زندگی نداد! اکنون فقط نوشته‌هایی برجسته به خط کوفی و کاشی‌هایی لاجوردی از آن باقی مانده است. آتش حقد و کینه، بزرگ‌ترین آتشکده‌ی ایران را پس از قرن‌ها سوزاند و از میان بُرد.

تخت سلیمان

اکنون بقایایی از آذرگشسب و تعدادی کاخ و خانه‌ی مسکونی در این محوّطه باقی مانده است که همه گرد دریاچه‌ا‌ی رسوبی قرار گرفته‌اند و در سکوت سرد کوهستان، عظمت و گرمی سال‌های دور را زمزمه می‌کنند.

طاقدیس یا طاق‌ویس در شاهنامه، یکی از شگفتی‌ها و زیبایی‌های منحصر‌به‌فرد شهر شیز دانسته شده است. متأسفانه این بنا به ما نرسیده و توسط هراکلیوس ویران شده است، امّا کتاب‌های تاریخی، تصویری شگفت‌انگیز از آن را قرن‌ها برای ما در سینه حفظ کرده‌اند. شارل لبو درباره‌ی این بنا گفته است:

«هراکلیوس و گروهی از تازیان که مزدورش بودند و پیشاپیش لشکریانش می‌رفتند بر پیش‌روان سپاه ایران تاختند و چنان هراس انگیختند که خسرو همان دم با همه‌ی لشکریانش گریخت. هراکلیوس بی مانع وارد گنزک شد. می‌گفتند که زرتشت در این سرزمین به دنیا آمده و در آن زیسته ‌است. مجسمه‌ی بسیار بزرگی از خسرو پرویز با غرور در میان کاخ در زیر گنبدی که نمایش آسمان بود، نشانده بودند، در گرداگردش خورشید و ماه و ستارگان دیگر را می‌دیدند، همراه با فرشتگان که چوب به دست داشتند. به‌وسیله‌ی بعضی دستگاه‌ها باران می‌ریخت و تندر به صدا در می‌آمد. هراکلیوس همه را، همراه با سه هزار خانه‌ی اطراف آتشکده، دست‌خوش آتش کرد

تخت سلیمان

در همان حوالی تخت سلیمان

احتمالاً انتخاب این مکان برای رقم زدن این تاریخ و این فرهنگ پیچیده، متأثر از فضای طبیعی اطراف آن هم بوده است. بیایید با کی سفر سفری مجازی به این منطقه‌ی بکر ایران داشته باشیم. تخت سلیمان در نزدیکی دو منطقه‌ی حفاظت شده‌ی انگوران و چاراویماق قرار دارد و این یعنی طبیعت زیبای این منطقه یکی از بارزترین جاذبه‌ها برای گردشگران و طبیعت‌گردان است. همچنین نکته‌ی جالب دیگری که در رابطه با تخت سلیمان وجود دارد، قرار گرفتن آن در منطقه‌ای است که کردها و ترک‌ها در نزدیکی هم زندگی می‌کنند و تنوّع فرهنگی و آداب و رسوم این دو قوم جداگانه، و مهمان‌نوازی هر گروه به صورت جداگانه در این منطقه شما را به خود جذب می‌کند. با کی سفر دیدن کنید از چند جاذبه که در کنار سفر به تخت سلیمان می‌توانند سفره‌ی سفر شما را رنگین‌تر کنند.

روستای قینرجه

این روستا با تخت سلیمان فقط ۲۰ کیلومتر فاصله دارد و به‌خاطر آبشار زیبا و چشمه‌ی آب‌گرمش معروف است. طبیعت روستا هم بسیار بکر است و به‌خاطر آب‌وهوای سرد منطقه، حتی در فصل‌ تابستان هم مراتع و تپه‌های آن سرسبز هستند. آبِ‌گرم قینرجه که در دشتی بزرگ قرار دارد، از عجیاب طبیعت این منطقه است. عمق این آب‌گرم تاکنون نامعلوم مانده و بنابرین شنا در آن بسیار خطرناک است. به همین خاطر خود افراد محلّی، در نزدیکی حوضچه‌ی اصلی، یک حوضچه‌ی فرعی درست کرده‌اند تا نشان دهند تا چه اندازه مسافران و گردشگران را دوست دارند!

تخت سلیمان

چمن متحرک چملی

دریاچه‌ی چملی در ۲۰ کیلومتری جنوب مجموعه‌ی تخت سلیمان قرار دارد و نه تنها خود به تنهایی چشم‌اندازهای زیبایی را ایجاد کرده است، بلکه جزیره‌ای چمنی روی آن با قطر ۱۰ متر وجود دارد که متحرک است و بعید نیست که از دیدنش هیجان‌زده شوید! حضور مرغابی‌ها در اطراف این دریاچه می‌تواند برای عکاسان و علاقه‌مندان به حیات‌وحش بسیار جذاب باشد.

تخت سلیمان

کوه بلقیس

در ۸ کیلومتری شمال شرقی تخت سلیمان، بر فراز رشته‌کوه‌های شرقی دریاچه‌ی ارومیه قرار دارد. بر روی این کوه استحکاماتی از جنس سنگ و به صورت مدوّر ساخته شده است که امروزه گمان می‌رود دژ دیدبانی بوده است. در میان دو قلّه، دریاچه‌ای از ذوب شدن برف‌ روی کوه‌ها پدید آمده که زیبایی محیط کوهستانی را دو چندان کرده است. این استحکامات تقریباً ۵۰ تا ۶۰ متر فضا را اشغال کرده‌ و به صورت پلّکانی ساخته شده‌اند.

تخت سلیمان

زندان سلیمان

نام کوهی مخروطی‌شکل است که در ۳ کیلومتری جنوب مجموعه‌ی تخت سلیمان قرار دارد. این کوه از رسوبات چشمه‌های معدنی پدید آمده و ظاهری مخروطی دارد. ارتفاع این کوه ۱۰۷ متر است و درونش حفره‌ای با قطر ۶۵ متر وجود دارد. در این کوه نیایشگاه‌های مانایی کشف شده، همین‌طور نیایشگاه‌های زرتشتی که متأخّرتر هستند. گِرد کوه آب‌انبارهایی هم کشف شده که نشان می‌دهد درونش پر از آب بوده و به اصطلاح دریاچه‌ای بین کوه وجود است. در دامنه‌ی کوه زندان سلیمان، چشمه‌های آب معدنی زیادی با خواص درمانی از دل زمین جوشیده‌اند.

تخت سلیمان

بازار تکاب

در اواخر دوره‌ی قاجار، توسّط غلام‌حسین معمار‌باشی، از اساتید معماری آن زمان، بنا شده است. متأسفانه قسمت‌هایی از این بازار در طول زمان و به‌خاطر غلبه‌ی معماری مدرن، از بین رفته است. این بازار در مرکز شهر تکاب، در خیابان انقلاب قرار دارد و با توجّه به کوچک بودن شهر تکاب، یافتن آن کار دشواری نیست.

 تخت سلیمان

سخن آخر

تخت سلیمان همانند تخت جمشید و مجموعه تاریخی پاسارگاد ، سرزمین اسطوره‌هاست، اسطوره‌هایی که در دل تاریخ گم شده‌اند، اما آفتاب بی‌رمق تکاب آن‌ها را به یاد دارد. به تخت سلیمان بروید، زمستان تکاب را تجربه کنید، و در تخت سلیمانِ خفته زیر برفِ بکر آذربایجان، شکوه را نفس بکشید. این‌جا اسطوره‌ها زنده‌اند، در کنار شما، همراه شما. در زمستان تکاب، در هوای خیلی سرد، تنی به چشمه‌های آب گرم بزنید و لذّت ببرید. اگر برای دیدن این اثر به غرب کشور سفر کردید، پیشنهاد می کنیم که بیستون ، بازار تبریز ، آثار ارمنیان در ایران و بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی را که از آثار جهانی یونسکو هستند نیز بازدید نمایید.

تخت سلیمان

دسته ها:
}