لطفا صبر کنید...

بیستون - مجموعه تاریخی و فرهنگی هخامنشیان
امتیاز 0/5 از 0 نظر
0

1398/01/28

مجموعه‌ عظیم بیستون یکی از ارزشمندترین آثار ساخت دست انسان‌ در تاریخ بشر است. سنگ نبشته‌های بیستون بزرگ‌ترین سنگ نبشته‌ی جهان است که به فرمان داریوش بزرگ و پس از پیروزی بر گئومات مغ، بر روی دیواره‌ی جنوبی کوه بیستون ثبت شده و در سال ۲۰۰۶، در فهرست آثار جهانی یونسکو نیز به ثبت رسید.

بیستون

بیستون کجاست ؟

شهرِ تاریخی و مجموعه‌ میراث جهانی بیستون در ۳۲ کیلومتری شرق کرمانشاه و در فاصله‌ی ۴۰ دقیقه‌ای از این شهر قرار دارد. بزرگ‌راه شماره‌ی ۴۸، بیستون را از غرب به کرمانشاه و از شرق به کنگاور و سپس به همدان متصل می‌کند و جاده‌ی ۳۵ نیز این شهر را از شمال به کامشگران در جاده‌ی همدان ـ سنندج و از جنوب به خرّم‌آباد در استان لرستان می‌رساند. فرودگاه بین‌المللی شهید اشرفی اصفهانی هم نزدیک‌ترین فرودگاه به بیستون است که در شمال شرقی شهر کرمانشاه قرار دارد. در طول هفته، شرکت‌های تابان، آتا و ایران‌اِیر پروازهایی را از این فرودگاه به مقصد تهران و مشهد و یا بالعکس انجام می‌دهند.

نام‌گذاری و جایگاه بیستون در ادبیات فارسی

ایرانیان باستان، اعراب و یونانیان به ترتیب اسامی بهستان (بهستون)، استغبستان و بگیستانون را بر این مکان گذاشته‌اند، که همگی به معنای جایگاه خدایان است؛ امّا در ادبیات غنی فارسی که در سینه‌ی مردم کوچه و بازار ریشه دارد، بیستون حاصل رنج اسطوره‌ای به نام فرهاد است که به‌خاطر عشقش به شاهزاده‌ای ارمنی به نام شیرین، این کوه را کَنده است. از نظر عموم مردم، بیستون با کوه‌های بلندش، اشک و ناله‌های شبانه‌ی فرهاد و بوسه‌های آتشین خسرو و شیرین را در خود پنهان کرده است.

مرادِ خسرو از شیرین، کناری بود و آغوشی                                     محبّت کارِ فرهاد است و کوهِ بیستون سُفتن

گر از شمشیر برگَردی، نه عالی ‌هِمّتی سعدی                                     تو کز نیشی بیازُردی، نخواهی انگبین رُفتن

سعدی

بیستون

مطابقت بیستون با معیارهای یونسکو

بیستون با دو مورد از معیارهای ده‌گانه‌ی یونسکو مطابقت دارد:

معیار شماره‌ی ۲

این اثر که توسّط داریوش ساخته شده است اثرمتقابل نوشتن و معماری آثار تاریخی در محدوده‌ی ایران را نشان می‌دهد. در این نقش برجسته‌ها رفتار پادشاه هخامنشی با دشمنانش بصورت سمبلیک نشان داده شده است که بیانگر روند ساخت اینگونه نقش برجسته‌های تاریخی است و ریشه در تمدّن یونان باستان و تمدّن‌های بزرگ خاورمیانه دارد.

معیار شماره‌ی ۳

این مجموعه در مسیر یکی از مهم‌ترین جاده‌های ارتباطی ایران و بین‌النهرین قرار دارد و در دامنه‌ی کوه مقدّس بیستون ترسیم شده است. شواهدی در این ناحیه، حضور انسان در دوره‌های پیش از تاریخ را تأیید می‌کند، امّا مهم‌ترین بازه‌ی تاریخیِ آن به قرن ششم پیش از میلاد تا قرن ششم پس از میلاد مسیح بازمی‌گردد. کتیبه‌ی بیستون به این دلیل مهم هستند که تنها اثر متنی کشف شده از یک اتفاق تاریخی در زمان هخامنشیان است که بازسازی امپراطوری را توسّط داریوش بزرگ نشان می‌دهد. این کتیبه اولین نوشته‌ی خطِّ میخی بود که در قرن ۱۹ میلادی رمزگشایی شد.

بیستون

بیستون محشر است !

بیستون در مسیر جاده‌ی مهمِّ تجاریِ ابریشم قرار گرفته، مسیری مهم که فلات مرکزیِ ایران را به بین‌النهرین متّصل می‌کرده است. در نقش‌ها و علائم تاریخی بیستون، آثاری از دوره‌ی ماد تا ایلخانی وجود دارد. مهم‌ترین بخش این مجموعه‌ی باستانی، نقش‌های برجسته و کتیبه‌هایی به خطِّ میخی است که به فرمانداریوش اول، ملقّب به داریوش بزرگ، پس از نشستنش بر تخت پادشاهی در سال ۵۲۱ پیش از میلاد، حک شده‌اند. یکی از این نقوش برجسته داریوش را نشان می‌دهد که به‌عنوان پادشاه ایستاده و یکی از پاهایش را بر روی سینه‌ی مردی که روی زمین افتاده، گذاشته است. بر اساس داستان‌های اساطیری، آن شخص،گوئوماتِ مُغ، یک رهبر مذهبیِ ماد و مدّعی تخت پادشاهی است که با قتل او، داریوش به قدرت رسید.

بیستون

در زیر و اطراف این نقش برجسته، حدود ۱۲۰۰ سطر، به خطِّ میخی ترسیم شده است که داستانِ جنگ‌ها و پیروزی‌های داریوش بین سال‌های ۵۲۱ تا ۵۲۰ قبل از میلاد را روایت می‌کند؛ نبردهای داریوش علیه حاکمانی که قصد تفکیکِ امپراطوریِ بزرگِ ساخته شده توسّط کوروش را داشتند. کتیبه به سه زبان، شرحی اسطوره‌ای از داستان پادشاه بزرگ ایران و شورشیان را بیان می‌کند. متن‌های اول و دوم به ترتیب به زبان‌های عیلامی و بابِلی است، امّا بخش مهمِّ این اثر، که دلیل اصلیِ ثبت آن در فهرست میراث جهانی یونسکو است، کتیبه‌ی نوشته شده به زبان فارسی باستان است.

این کتیبه از اولین آثار زبان فارسی‌ هخامنشی است که با مطابقت دادن با زبان‌های عیلامی و بابلی در قسمت‌های دیگر کتیبه، کشف شد و بعدها باستان‌شناسان توانستند با کمک همین کتیبه، دیگر آثاری که به زبان فارسی باستان نگاشته شده و در اقصی نقاط خاورمیانه پراکنده‌اند را ترجمه کنند. این کتیبه، نمایش‌دهنده‌ی اثر متقابل نوشتن و ساخت آثار تاریخی بر یکدیگر را در محدوده‌ی امپراطوری ایران تشان می‌دهد. در این اثر علاوه بر آثاری از هخامنشیان، نشانه‌هایی از مادها (۸ تا ۷ قرن قبل از میلاد مسیح) و همچنین دوران پس از هخامنشیان هم وجود دارد. بخشی از متن کتیبه‌ی بیستون به این شرح است:

«اهورامزدا به این خاطر مرا یاری کرد که پلید نبودم، جز به راست نگفتم، گنه‌کار نبودم، نه من و نه خاندانم. به راستی رفتار کردم، نه قوی و نه ضعیف را ستم نرساندم…»

سایر جاذبه‌ها و امکانات اطراف بیستون

بنابر اعلام شهرداری بیستون ۱۷۰ اثر تاریخی در این مجموعه وجود دارد که آن را به مجموعه‌ای بسیار غنی تبدیل کرده است. ۲۸ اثر از ۱۷۰ اثر این مجموعه نیز به ثبت ملّی رسیده‌‌اند.

سراب بیستون

برای بازدید از بیستون، علاوه بر پیاده‌روی زیاد، کوهنوردی هم در پیش دارید. در مسیرتان به سمت مجموعه، سراب بیستون قرار دارد؛ دریاچه‌ای کوچک در دل یک جنگل کوچک و زیبا. این مکان برای استراحتی کوتاه و عکاسی بسیار مناسب است. بازدید از تمام آثار محوّطه‌ی بیستون حدوداً یک روز زمان می‌بَرَد، دقیقاً در نیمه‌های روز که بازدید از آثار و کوهنوردی انرژی‌تان را گرفت، این دریاچه‌ی جنگلی برای رفع خستگی، آغوشش به روی شما باز است.

بیستون

مجسمه‌ هرکول

در بخشی از مجموعه، بر روی یک صخره‌، مجسمه‌ی عریانِ مردی تنومند قرار دارد که گُرزی در کنارش روی زمین افتاده و بر روی پوستی چرمین لَم داده است. پشت این مجسمه، یک درختِ زیتون و یک سنگ‌نبشته‌ی حکّاکی شده به زبان یونانی وجود دارد که روی آن این‌چنین نوشته‌اند:

«به سال ۱۶۴ ماه پانه موی، هركولِ فاتحِ درخشان به وسيله‌ی هياكنيتوس پسر پانيتاخوس به سبب نجات كل‌آمن فرمانده‌ی كل اين مراسم بر پا شد».

هرکول مشهورترین پهلوان یونان باستان است، فرزند خدای خدایان زئوس و آلکمنه. این اثر در زمان فرمان‌روایی سلوکیان ساخته شده، قومی که هشتاد سال بر ایران حکومت کردند و در این مدّت منشأ تغییراتی در فرهنگ ایران بودند، و ایرانیان را با فرهنگ و تمدّن یونانی آشنا کردند. آثار سلوکیان در ایران بسیار نادر است، به همین خاطر این مجسمه ارزش زیادی دارد. سال‌ها قبل سرِ مجسمه توسّط دزدان عتیقه به سرقت رفت، امّا با تلاش‌های بسیار و هم‌کاری مردم، دوباره پیدا شد و به مجسمه‌ی اصلی چسبانده شد.

بیستون

نیایشگاه مادی و دژ مادی

با توجّه به این‌که از دوران مادها، آثار زیادی به جا نمانده است، این دو اثر از لحاظِ تاریخی ارزش بسیار زیادی دارند. هرچند که تنها خرابه‌ای از این دو اثر باقی‌مانده است، امّا باز هم کی سفر دیدنِ آن‌ها را به شما توصیه می‌کند. قدمتِ این دو اثر به هفتصد سال پیش از میلاد مسیح باز می‌گردد، زمانی که هنوز کتیبه‌ی بیستون به دستور داریوش حکّاکی نشده بود. در دهه‌ی ۶۰ میلادی، هیأتی از باستان‌شناسان آلمانی بیستون را بررسی کردند و به این نتیجه رسیدند که این دو دژ، احتمالاً محلِّ اختفای بردیای دروغین بوده و داریوش پس از این ‌که او را به اسارت گرفت، دستور داده که سنگ نبشته را در همین محل ترسیم کنند. این آثار در میان شکاف کوه قرار دارند، بالاتر از آن‌ها هم کتیبه‌های داریوش هخامنشی قابل رؤیت‌اند.

آثار اشکانی مجموعه‌ بیستون

از زمان اشکانیان، چهار اثر در محوّطه‌ی بیستون به جا مانده که قدیمی‌ترینِ آن­ها، نقش برجسته‌ی مهرداد دوم است که در صد سال پیش از میلاد ساخته شده و به عبارتی قدیمی‌ترین اثر به جا مانده از دوره‌ی اشکانیان است. این چهار نقش برجسته بیش‌تر اطلاعاتی از نحوه‌ی تاج‌گذاری پادشاهان اشکانی را در خود جای داده‌اند. نکته‌ی قابل‌تأمّل، نفوذ بالای هنر یونانی در آثار دوران اشکانی است، تا جایی که در یکی از این نقش‌ها اهورامزدا جایش را به نیکه، الهه‌ی یونانیِ پیروزی داده است و متن هر چهار کتیبه به زبان یونانی است. دلیل این جایگزینی این است که پادشاهان اشکانی خود را وام‌دار سلوکیان و یونانی‌ها می‌دانستند و حتّی قرن‌ها بر روی سکه‌ها، لقب خود را فیلوهلن، (یعنی دوست‌دار یونان) درج می‌کردند.

بیستون

کاخ ساسانی

آثاری که از دوران ساسانیان در بیستون بر جای مانده اکثراً مربوط به اواخر عمر این سلسله‌ی پادشاهی است. کاخ ساسانی که در واقع بنایی نیمه‌کاره است که در ضلع غربی مجموعه قرار دارد. در دوره‌ی‌ ایلخانان، این بنای نیمه‌کاره تبدیل به کاروان‌سرا شُد، و بعدها، به‌خاطر زلزله با خاک یکسان گشت. متأسفانه بقایای این بنا در دوره‌ی قاجار آسیب‌های فراوانی دید تا آن‌جا که خانه‌های روستایی را بر روی آن بنا کردند.

بیستون

فرهادتراش

این سازه‌ی کم‌نظیر، حجّاری عظیمی در دل کوه به طول ۲۰۰ متر و ارتفاع ۳۶ متر است. گروهی از باستان‌شناسان آن را از کارهای نیمه‌تمام داریوش می‌دانند که قصد داشته شرح پیروزی‌های بزرگش را بر آن نقش کند و گروهی دیگر آن را مربوط به دوران پادشاهی خسروپرویز ساسانی می‌دانند. با توجّه به مصالح و ابزاری که در حفّاری‌ها کشف شده، احتمال دوم قوی‌تر است؛ امّا بنا بر اعتقاد مردم عامّه، این حجّاری حیرت‌انگیز، کار فرهاد عاشق است. 

خسروپرویز شاه خوش‌گذران ساسانی شرط وصال شیرین را این‌طور به فرهاد می‌گوید که باید کوه بیستون آن‌قدر کنده شود که به آب برسد. فرهاد به خاطر عشقش به شیرین، شب و روز کوه را می‌کَند. جاسوسان به خسرو خبر می‌دهند که فرهاد به زودی کوه را می‌شکافد و به آب می‌رسد، خسرو نیز پیغامی را با وزیر خود به جانب فرهاد روانه می‌کند، و در آن پیام خبر مرگ شیرین را به او می‌دهد تا دلسردش کند. فرهاد پس از شنیدن خبر مرگ شیرین، شیون می‌کند و وزیر را به کوه می‌کوبد، و سپس از کوه آب جاری می‌شود. پس از آن فرهاد از شدّت ناکامی، کُلَنگ را بر سرِ خود می‌کوبد و جان می‌سپارد.

بیستون

کاروان‌سرای شاه‌ عباسی

این عمارت که از معدود آثار دوران اسلامی در بیستون و استان کرمانشاه است، در زمان صفویان ساخته شد. دیدن این عمارت پس از دیدن بناهای باستانی بیستون می‌تواند بسیار جالب و پر مفهوم باشد. از مادها و هخامنشیان تا ایلخانان و صفویان، از شکوه باستان تا ظرافت دوران اسلامی، بیستون از هر کدام یادگاری دارد و سیر تکامل فرهنگ و تمدّن ایرانی را به نمایش گذاشته است.

بیستون

سخن آخر

بیستون نیز مانند تخت جمشید و مجموعه تاریخی پاسارگاد از آثار هخامنشیان است. بیستون از آن جاذبه‌هایی است که حتّی اگر به تاریخ هم علاقه ندارید، باید آن را ببینید؛ ابهت بیستون خیره‌کننده است. از صخره بالا بروید و به دشت و رودخانه‌ای که از آن می‌گذرد، نگاه کنید. خوب نگاه کنید، ببینید مردمان صد هزار سال پیش چه دیده‌اند، برای چند لحظه خودتان را جای انسان‌های غارنشین بگذارید و به این فکر کنید که زندگی‌تان به رودخانه‌ بستگی دارد. برای چند لحظه، رژه‌ی لشکر صدهزارنفره‌ی داریوش را مجسّم کنید که دو هزار و پانصد سال پیش از این‌جا به سمت یونان می‌رفته‌اند.  چشمانتان را ببندید و با خود زمزمه کنید: بیستون محشر است! اگر به کرمانشاه رفتید، از شهر صحنه و تنبور سازی آن‎جا و همچنین طبیعت بکر آن بازدید نمایید، خالی از لطف نیست! همچنین پیشنهاد می کنیم که تخت سلیمان ، بازار تبریز (در شهر تبریزآثار ارمنیان در ایران و بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی را که از آثار جهانی یونسکو هستند نیز بازدید نمایید.

دسته ها:
}