لطفا صبر کنید...

آثار ساسانیان در استان فارس
امتیاز 0/5 از 0 نظر
0

1398/02/02

ساسانیان همان آخرین حکومت پیش از ظهور اسلام در ایران است که 427 سال بر ایران حکمرانی کردند. این حکومت در ابتدا شهر تیسفون در نزدیکی کردستان امروزی را به عنوان پایتخت خود قرار دادند اما بعدها اردشیر پاپکان، پایتخت را به منطقه‌ی فارس منتقل کرد. بنابرین در این منطقه نه تنها اوج شکوه یک تمدن ایرانی در قالب معماری هخامنشی دیده می‌شود، بلکه 8 اثر متعلق به ساسانیان نیز قرار دارد که هنوز رنگ و بوی تأثیری که ایران در زمان ساسانیان بر شرق و غرب عالم گذاشته است،

در دل این آثار قابل حس است. هنوز می‌توان رد معماری و هنر اروپا را در بنای اردشیر خوره و سنگواره‌های اردشیر دید. این هشت مورد فاخر از آثار ساسانیان در استان فارس در سال 2018 به عنوان بیست‌وسومین اثر ایرانی و تحت عنوان " چشم انداز باستانی ساسانیان در فارس " در فهرست میراث جهانی یونسکو وارد شد. با کی سفر همراه باشید تا با یکی دیگر از آثار باشکوه ایرانی در لیست یونسکو آشنا شوید.

آثار ساسانیان در استان فارس

هر کدام از آثار ساسانیان در استان فارس در کجا قرار دارند ؟

5 مورد از این آثار که عبارتند از قلعه دختر ، سنگ نگاره های شاهنشاهی اردشیر پاپکان ، سنگ نگاره‌های پیروزی اردشیر بر اردوان ، اردشیر خوره و کاخ اردشیر در شهرستان فیروز آباد قرار دارند. برای دسترسی به فیروزآباد از تمام مناطق کشور به جز سه استان بوشهر و هرمزگان و خوزستان باید ابتدا به شیراز بروید و سپس بزرگ‌راه شماره‌ی 65 را حدود 100 کیلومتر به سمت جنوب طی کنید تا به فیروزآباد برسید. در مسیر خود می‎توانید از باغ ارم که یک باغ ایرانی ثبت شده در میراث جهانی یونسکو است دیدار نمایید)

اما فیروزآباد روی بزرگ‌راه شماره‌ی 94 نیز قرار دارد که بوشهر را به بندرعباس متصل می‌کند و بنابرین از استان هرمزگان باید این بزرگ‌راه را به سمت غرب برانید، از استان بوشهر به سمت شرق و از استان خوزستان باید ابتدا به شهر بوشهر بروید.

2 مورد از این آثار که شامل شهر و غار بیشاپور هستند، در محوطه‌ی باستانی بیشاپور در محدوده‌ی شهرستان کازرون قرار دارند. برای دسترسی به این محوطه‌ی باستانی به طور کلی برای نواحی مختلف ایران 4 راه وجود دارد. راه اول که از شیراز می‌گذرد، مخصوص شهرهای شرقی و جنوب شرقی ایران است که پس از رسیدن به شیراز باید از طریق بزرگ‌راه شماره‌ی 86 به سمت شهر قائمیه برانید.

راه دوم مخصوص شهرهای شمالی کشور، تهران، اصفهان و شمال غرب کشور است که از شهر یاسوج و از طریق بزرگ‌راه‌های شماره‌ی 55 و 86 می‌توان به کازرون رسید. راه سوم مخصوص استان‌های کرمانشاه، ایلام و خوزستان است و باید ابتدا به بهبهان رفت و از آنجا از طریق بزرگ‌راه شماره‌ی 86 به کازرون رسید. راه آخر هم مخصوص استان بوشهر است که اگر بزرگ‌راه شماره‌ی 55 را به شمال پیگیری کرد، می‌توان به کازرون رسید.

اما مورد آخر که در سروستان قرار دارد، یک کاخ است. سروستان شهری کوچک در 85 کیلومتری جنوب شرقی شیراز است و روی بزرگ‌راه شماره‌ی 86 قار دارد که شیراز را به سیرجان متصل می‌کند. بنابرین برای رسیدن به این شهر از اکثر نقاط ایران بجز استان های خراسان جنوبی، سیستان و بلوچستان، کرمان و هرمزگان، ابتدا باید به شیراز بروید و اگر از استان‌های اشاره شده قصد سفر به سروستان را داشته باشید باید از سیرجان، 300 کیلومتر به سمت غرب برانید.

جایگاه آثار ساسانیان در استان فارس در ادبیات فارسی

از میان آثار ساسانیان در استان فارس فقط شهر باستانی گور و شهر باستانی بیشاپور به نام‌های باستانی خود خوانده می‌شوند، و باقی آثار به نام‌های جدید خوانده می‌شوند. درباره‌ی نام‌گذاری شهر گور باید عنوان کرد که اردشیر ساسانی نام رسمیِ شهر جدید خود را اردشیرخوره به معنای فَرّ یا شکوه اردشیر گذاشت. با این حال در منابع پیش از اسلام، از این شهر با نام گور یاد کرده‌اند. پس از ورود اسلام به ایران، این شهر را جور خواندند. مورّخان قدیم این واژه را دشت، پشته یا گودال معنی کرده‌اند.

آثار ساسانیان در استان فارس

تاریخ‌نویسان، رواج نام فیروزآباد را از قرن چهارم هجری به بعد می‌دانند. مشهور است، عضدالدوله‌ی دیلمی که اغلب در این شهر اقامت داشت، نام گور را خوش‌یمن نمی‌دانست؛ پس آن را به فیروزآباد تغییر داد و حکم کرد که هر کس این شهر را گور بخواند مجازات شود. پیشینه‌ی شهر بیشاپور هم به دوران حکومت شاپور برمی‌گردد. در ایران چندین شهر با نام بیشاپور وجود داشته که معروف‌ترینشان همان شهر نیشابور در استان خراسان است که در طول زمان نامش به این شکل درآمده. بیشاپور در لغت یعنی شهری که به دست شاپور بنا شده است.

آثار ساسانیان در استان فارس

مطابقت آثار ساسانیان در استان فارس با معیارهای یونسکو

این 8 اثر ساسانیان در استان فارس با سه مورد از معیارهای دهگانه ی یونسکو مطابقت دارد:

مورد شماره‌ی 2

بناهای تاریخی ساسانیان تحت تأثیر سنت‌ها، معماری و روش‌های هنری هخامنشی و پارتی قرار داشته است. این آثار همچنین تبادل فرهنگی عمیقی با هنر و معماری رومی داشته‌اند و نشانه‌هایی از آن در خود دارند. در نهایت این آثار تأثیر زیادی بر برنامه ریزی شهری، معماری و روش‌های هنری در دوران اسلامی داشتند. تأثیر هنر و معماری هخامنشی و پارتی به این شیوه‌ها بوده است: ادامه‌ی سنت حک کردن شاه و اهورا مزدا بر روی سنگ، ایجاد ساختمان‌های تفکیکی، کاخ‌های دارای سه ایوان و دکوراسیون‌های سه قسمتی. همچنین بعضی از نشانه‌های هنر و برنامه ریزی شهری رومی در بیشاپور دیده می‌شود.

اما همچنان یکی از ویژگی‌های برجسته‌ی این آثار، ادامه‌ی برخی از نوآوری‌های معماری در طول دوره‌های میانی و نهایی ساسانیان و پس از ان در دوره‌های اسلامی است. مواردی از قبیل استفاده از سنگ و گچ در ساخت و ساز، ایوان‌های دارای طاق استوانه‌ای، اتاق‌های کروی، استفاده و بهبود کیفیت ستون‌ها و دکوراسیون داخلی ساختمان‌ها در که در کاخ سروستانی دیده می‌شود، تا قرن اول اسلامی هم استفاده شده است.

آثار ساسانیان در استان فارس

مورد شماره‌ی 3

چشم‌انداز باستانی ساسانیان در استان فارس، یک شاهد منحصربفرد از نوآوری در  اشکال و تکنیک‌های معماری است. این موارد نوآوری شامل کندن نشانه‌های مختلف روی سنگ‌ها و ساختمان‌های مذهبی و شاهانه است که به عنوان مثال در اردشیر خوره دیده می‌شود. بنابرین چشم‌اندازهای ساسانیان سندی هستند که سنت‌های فرهنگی را در معماری و برنامه ریزی شهری، سلسه مراتب قدرت و مراسم‌ها و جشن‌ها نشان می‌دهد. مهم‌ترین این موارد، ساختن چهار طاق مذهبی است که بصورت ادبی، چهار کمان نامیده می‌شود و بصورت مستقیم با گسترش و ثبات قدرت زرتشتیان تحت حکومت ساسانیان در ارتباط است. 

اهمیت مذهبی چنین نوع برنامه ریزی که در بیشاپور به تکامل فنی و معماری خود رسید، در دروان اسلامی نیز بخاطر استفاده در ساخت برخی بناهای اسلامی مانند مساجد، ادامه داشت. این بناهای باقی مانده از ساسانیان شواهدی منحصربفرد از فرهنگ و تمدنی است که از بین رفته است. این آثار به نوعی معماری زرتشتی را از ابتدای آن که در فیروزآباد (تخت نشن) وجود دارد تا استفاده از آن در آثاری چون کاخ بیشاپور و نهایی شدن آن در اوایل دوران اسلامی در سروستان نشان می‌دهد.

آثار ساسانیان در استان فارس

معیار شماره‌ی 5

در ساخت این آثار، استفاده‌ی بهینه از زمین و توپوگرافی طبیعی و همچنین شکل گیری یک چشم انداز فرهنگی دیده می‌شود. استفاده از مواد بومی در ساخت‌وساز و بهره‌برداری بهینه از ویژگی‌های توپوگراف زمین، مانند کوه‌ها، دشت‌ها و رودخانه‌ها، مجموعه‌ای متنوع از ساختمان‌های شهری، قلعه‌ها، ساختمان‌ها، نقش برجسته‌ها و سایر بناهای مرتبط، در این آثار دیده می‌شود. به طور کلی چشم‌انداز باستانی ساسانیان در استان فارس، یک نمونه‌ی فاخر از نحوه‌ی استفاده از زمین در این استان است که مدیریت آب  نقشی اساسی دارد و سکونتگاه‌ها و بناهای باستانی ساسانی در کنار هم در یک مجموعه‌ی قدرتمند قرار گرفته است.

آثار ساسانیان در استان فارس

آثار ساسانیان در استان فارس حلقه ای از تاریخ این سرزمین

چشم‌انداز باستانی ساسانیان در استان فارس شامل چند بنا است که اکثراً در جنوب شیراز قرار دارند و عمدتاً مربوط به عهد ساسانیان هستند. این ابنیه‌ی تاریخی گاه با هم کیلومترها فاصله دارند و بازدید از تمام آن‌ها طبیعتاً بیش از یک روز زمان می‌خواهد. کی سفر در این‌جا این آثار ارزشمند را به‌طور جداگانه معرفی می‌کند تا شما بتوانید با برنامه‌ریزی بهتر از تمام این آثار دیدن کنید و سفری زیبا و بهینه برای خود رقم بزنید.

غار شاپور

این غار در انتهای تنگ چوگان و در ارتفاع 800 متری از سطح زمین واقع شده است، و مجسمه‌ی شاپور در دهانه‌ی آن قرار دارد. ارتفاع زیادِ ورودیِ غار و صعب‌العبوری مسیر آن، موجب مصونیت مجسمه‌ی شاپور از دست غارتگران آثار باستانی شده است. این مجسمه 1700 سال پیش با تراشیدن ستونِ چکیده‌ی غول‌پیکری، ساخته‌ شده. در دهانه‌ی غار دو کتیبه‌ی سنگی وجود دارد که یکی ترجمه‌ی کتیبه‌ی شاپور در «نقش رجب»، و دیگری نحوه‌ی برپا‌سازی مجدّد مجسمه بعد از 1000 سال در سال 1336 توسّط ارتشِ وقت ایران است.

آثار ساسانیان در استان فارس

ویرانه های بیشاپور

این ویرانه‌ها در وسعت دویست هکتار، بقایای شهر باستانی بیشاپور است. بیشاپور،  بر سر راهِ تخت‌جمشید به تیسفون ساخته شده ‌بود. ظاهراً فرمانِ احداث این بنا را شاپور اول به میمنت و یادبودِ پیروزی‌اش بر والِریانوس، امپرتور روم، به یک معمار سوری داده بود. زمانی که به این شهر، که در درّه‌ی چوگان قرار دارد، وارد شوید، با مجموعه‌ای نفیس از آثار باستانی ساسانی روبه‌رو می‌شوید که کاخ والِرین تنها یکی از آن‌ها است؛ کاخی از جنس سنگ، که با سنگ‌های یک‌دست و نقش‌دار مزیَّن شده است. البته در قرن اخیر، اکثر بناها و بقایای شهر بیشاپور از بین رفته‌اند، در حالی که این شهر باستانی تا اوایل قرن 19میلادی برپا بوده و گواه گفته‌ی ما نقاشی‌های سیّاحان اروپایی از این بنا است.  

آثار ساسانیان در استان فارس

قلعه دختر

این قلعه، بر روی ارتفاعات مُشرف بر دشت فیروزآباد قرار دارد و به نظر می‌رسد پادگان کوچکی برای حفاظت از موقعیّت استراتژیک دشت بوده است. این قلعه یک راهروی ورودی دارد که چند برج در طول آن قرار گرفته‌‌اند، این معماریِ استراتژیک، باعث می‌شده مسیر ورودی مهاجمان به قلعه بسیار سخت و دشوار شود. در ضلع شرقی این دژ، بقایایی از ستون‌ها به چشم می‌خورد، که نشان می‌دهد این بنا به‌صورت طبقاتی ساخته شده است. امروزه فقط ویرانه‌ای از این بنای عظیم بر جای مانده است.  

آثار ساسانیان در استان فارس

کاخ اردشیر بابکان

این کاخ به‌دستور اردشیر، مؤسّس سلسله‌ی ساسانی بنا شده است و به تالارهای تودرتوی زیادش معروف است. این کاخ، که از اصلی‌ترین جاذبه­های گردشگریِ فیروزآباد محسوب می‌شود، با وجود گذشت قرن‌ها، بخشی از گچ‌بری‌هایش سالم باقی مانده است که بیان‌گر استادکاری صنعتگران و معماران عصر ساسانی است. در ضلع شرقی کاخ، چهار ساختمان گنبدی‌شکل بزرگ وجود دارد، این گنبدها به وسیله‌ی فیل‌پوش بالا رفته که مشابه آن در معماری قلعه دختر دیده می‌شود. قسمتی از نوک گنبدها نیز به شکلِ دایره‌ای به قطر یک متر رو به آسمان باز است. در ضلع شمالی بیرون از دیوار کاخ هم چشمه‌ای از زمین می‌جوشد که استخری طبیعی جلوی کاخ پدید آورده است. رودی هم از کناره‌ی دیوار شرقیِ کاخ می‌گذرد که باعث آبادانی و رونقِ شهر گور و کاخ ساسانی بوده ‌است.

آثار ساسانیان در استان فارس

سنگ نگاره پیروزی اردشیر بابکان

سنگ نگاره پیروزی اردشیر بابکان یا نقشِ پیروزی، سنگ نگاره ای است مربوط به دوره‌ی ساسانی، که در آن صحنه‌ی نبرد پیروزمندانه‌ی اردشیر بابکان با اردوان پنجم، آخرین شاهِ اشکانی، حکّاکی شده است. این سنگ نگاره با 18 متر طول و حدود 4 متر ارتفاع، بزرگ‌ترین سنگ نگاره تاریخی ایران است. این اثر در شهرستانِ فیروزآباد و در حاشیه‌ی رودخانه‌ی فیروزآباد، بر فراز صخره‌ای قرار گرفته ‌است.

در این سنگ نگاره شش سوار در سه گروه در حال نبرد تن به تن دیده می‌شوند: در سمت راست کتیبه، اردشیر با نیزه ای اردوان را سرنگون کرده است؛ در وسط، ولیعهد اردشیر، شاپور، بر وزیر ارشد اردوان یعنی دادبنداد غلبه کرده؛ و در سمت چپ، پیش‌کاری با یک جنگجوی اشکانی در حال نبرد است. این نگاره در جزئیّات بسیار غنی است، موها،ریش‌ها، زره جنگجویان و اسبان با دقّت بسیاری حکّاکی شده‌اند. حکّاکیِ کتیبه، تقریباً به صورت نیم‌برجسته انجام شده، امّا بخش پایینی‌اش بر اثر عوامل جوّی و دیرینگی اثر، فرسوده شده و از بین رفته است.

آثار ساسانیان در استان فارس

سنگ نگاره پادشاهی اردشیر بابکان

یکی دیگر از سنگ نگاره های اردشیر بابکان است که در فیروزآباد قرار دارد. در این سنگ نگاره اهورامزدا و اردشیر بابکان در مقابل هم ایستاده‌اند و اهورامزدا در حالی که حلقه‌ی پادشاهی را از روی محرابِ آتش به‌ دست اردشیر می‌دهد، او را به شاهی منصوب می‌کند. در پشت سرِ اردشیر، ولیعهد او، شاپور، و دو فرد دیگر هم ایستاده‌اند.

آثار ساسانیان در استان فارس

شهر گور ( اردشیرخُوره یا فیروزآباد قدیم )

این محوّطه‌ی باستانی، در شهرستانِ فیروزآبادِ استان فارس قرار دارد. این شهر در اوایل قرن سوم میلادی به دستور اردشیر بابکان ساخته شد. گور در زمان آبادانی و رونق خود، مرکز بخشی از ایالت فارس به نام کوره اردشیرخوره بود. طرح و الگوی این شهر دایره‌ای‌شکل است و به قطر دو کیلومتر امتداد داشته است. این شهر چهار دروازه‌ی اصلی داشته و بناهای حکومتی و محلِّ اقامت درباریان در میان دیوارها قرار گرفته بوده است. شهر گور باستانی در حال حاضر متروکه است و شهر کنونی فیروزآباد در سه کیلومتری آن قرار دارد.

آثار ساسانیان در استان فارس

آتشکده اردشیر پاپکان

آتشکده اردشیر پاپکان، بنای شکوهمندی است در شمال شهر گور. این آتشکده احتمالاً جایگاه یکی ازسه آتش مقدس عهد ساسانی یا اقامتگاه و تالار بارعام اردشیر بوده است.

آثار ساسانیان در استان فارس

پل مهرنرسه

این پل، پلی بوده در گذرگاه تنگاب، در نزدیکی نقش‌برجسته‌ی تاج‌ستانی اردشیر، که به دستور مهرنرسه، وزیر با اقتدار ساسانی ساخته شده است. از این پل که در زمان خود بیش از ۵۰ متر درازا، یک دهانه‌ی اصلی و چند دهانه‌ی فرعی داشته، اکنون یک پایه‌ی سنگی بزرگ بر جای مانده‌ است.

مجموعه کاخ ساسانی سروستان

این مجموعه‌ی ۲۵ هکتاری در استان فارس و در ۹ کیلومتری جنوب شهر سروستان، در محلّه‌ی تزنگ شهرستانِ سروستان قرار دارد. این کاخ در زمان بهرام گور ساسانی، و به دستور مهرنرسه، وزیر معروف او، که صدرات بارگاهِ یزدگرد اول و یزدگرد دوم را نیز بر عهده‌ داشته، ساخته شده ‌است. این کاخ از مصالح سنگ و گچ ساخته شده و ایوانی مربع‌شکل بخش مرکزیِ آن را تشکیل داده است.

آثار ساسانیان در استان فارس

سخن آخر

مجموعه‌ی آثار به جا مانده از عصر ساسانی در استان فارس یکی از کهن‌ترین و منسجم‌ترین مجموعه‌های تاریخی ایران است، از دورانی که تقریباً هیچ اثر مدوّنِ مکتوبی از آن به دست ما نرسیده. از این رو این مجموعه از نظر تاریخی و باستان‌شناختی اهمیّت وافری دارد. این مجموعه‌ی شگفت‌انگیز در غنای تاریخی استان فارس و مجموعه‌های بی‌نظیری همچون تخت‌جمشید و پاسارگاد گم شده، امّا هیچ‌ اثر ماندگار و ارزشمندی از چشم کی سفر پنهان نمی‌ماند. ما این آثار را از دل تاریخ بیرون می‌کشیم برای شما، برای دیدن و ضبط کردن خاطراتی به یادماندنی. استان فارس شکوه تاریخ را در قلب سنگی‌اش حفظ کرده تا برای شما به نمایش بگذارد.

اگر قصد سفر به استان فارس را دارید، تورهای شیراز را در کی سفر ببینید و مقایسه کنید و  از جاذبه های گردشگری شیراز دیدن نمایید . همچنین تخت جمشید ، نماد عظمت و شکوه ایران را از دست ندهید.

دسته ها:
}