لطفا صبر کنید...

آثار ارمنیان در ایران
امتیاز 0/5 از 0 نظر
0

1398/02/01

آثار ارمنیان در ایران شامل سه کلیسای تاریخی با نام‌های قره کلیسا ، کلیسای استفانوس مقدس و کلیسای زور زور است که بین قرن‌های هفتم تا چهاردهم میلادی در منطقه‌ آذربایجان ساخته شده‌اند (دیگر آثار جهانی یونسکو در آذربایجان : بازار تبریز و تخت سلیمان ). این کلیساها بناهای بسیار ارزشمند مذهبی برای مسیحیان ایران و مسیحیان منطقه‌ ارمنستان در ایران هستند که هنوز هم در برخی از آن‌ها شوراهای خلیفه‌گری و مراسم‌های مذهبی برپاست.

بازسازی آثار ارمنیان در ایران در طی دوره‌های مختلف تاریخی، حاکی از ارزش آن‌ها نزد ایرانیان مسیحی و غیرمسیحی است. کی سفر همراه تمام سفرهای شماست، همراهی که پیش از سفر هم‎سفرتان می‌شود؛ به ما اعتماد کنید و از همسفر بودن با ما در بازدید از این مجموعه‌های گران‌بها لذت ببرید.

آثار ارمنیان در ایران

راه های دسترسی به آثار ارمنیان در ایران

این سه کلیسای مهم، در منطقه‌ی آذربایجان قرار دارند. قره کلیسا و کلیسای زور زور، در فاصله‌ی بسیار کمی از هم، در نزدیکی شهر چالدران قرار دارند؛ اما کلیسای سن استپانوس کبیر در فاصله‌ای ۱۶۰ کیلومتری از آن‌ها، در مرز ایران و آذربایجان و نزدیکی شهر جلفا واقع شده است. برای رسیدن به این کلیساها از تبریز ، باید بزرگ‌راه شماره‌ی ۳۲ را به سمت شمال غرب ادامه دهید. اگر روی همین جاده، ۷ کیلومتر از شهر قره ضیاءالدین عبور، کنید به یک دوراهی می‌رسید، که مسیر فرعی‌ای که از سمت راست جدا می‌شود، شما را به کلیسای سن استپانوس می‌رساند و برای رسیدن به دو اثر دیگر، باید وارد شهر قره ضیاءالدین شوید و به سمت شهر چالدران بروید.

اما اگر از ارومیه قصد رفتن دارید، باید بزرگ‌راه شماره‌ی ۱۱ را به سمت شمال در پیش بگیرید تا به خوی برسید. از خوی می‌توانید مستقیم به سمت چالدران حرکت کنید تا دو کلیسای زور زور و قره کلیسا را ببینید، یا این‌که به مسیر خود روی همین بزرگ‌راه ادامه دهید تا به جلفا  برسید و پس از آن با ۲۰ دقیقه رانندگی در کنار رود ارس و مرز آذربایجان به سمت غرب، به کلیسای سن استپانوس برسید.

مطابقت آثار ارمنیان در ایران با معیارهای یونسکو

این سه کلیسا در مجموع با سه مورد از معیارهای ده‌گانه‌ی یونسکو مطابقت دارند:

معیار شماره‌ی ۲

مجموعه‌ی آثار ارمنیان در ایران از نمودهای معماری ارمنیان است که در جهان بسیار بااهمیت است و نحوه‌ی تزئینات آن‌ها دارای ارزش جهانی است. همچنین این آثار در دل خود نشانه‌هایی از تبادل فرهنگی با سایر فرهنگ‌های محلّی، به خصوص فرهنگ بیزانسی، ارتودوکسی و ایرانی دارد.

آثار ارمنیان در ایران

معیار شماره‌ی ۳

آثار ارمنیان در ایران و مخصوصاً در این منطقه، که مرز جنوب شرقی سرزمین‌های ارمنیان است، نفوذ و رشد آن‌ها در این مناطق را نشان می‌دهند. این سه کلیسا آخرین شواهد فرهنگ ارمنیان در این منطقه هستند که به خوبی حفظ شده‌اند.

معیار شماره‌ی ۶

آثار ارمنیان در ایران مکان‌هایی بوده‌اند که سن تادئوس به آن سفر کرده است و شاهدی بر قرن‌ها زندگی، فرهنگ و سنت‌های ارمنیان در ایران است.

آثار ارمنیان در ایران

همزیستی ادیان ، نشانه ای در آثار ارمنیان در ایران

قره کلیسا یا کلیسای تادئوس مقدس

این کلیسا با نام کلیسای تادئوس مقدس هم شناخته می‌شود و در حقیقت دیری است که بر مزار تادئوس، یکی از حواریون عیسی که برای ترویج مسیحیت به منطقه‌ی ارمنستان آمده بود، ساخته شد. درباره‌ی نام این کلیسا نظرات مختلفی ارائه کرده‌اند. در زبان ترکی «قره» به  معنای سیاه است، و برخی گمان برده‌اند این نام‌گذاری به دلیل استفاده از سنگ‌ ‎های سیاه در ساختمان این کلیساست؛ اما این باوری غلط است، چرا که پیش از ورود ترکان به منطقه‌ی آذربایجان که از قرون ۶ و ۷ ه‍.ق آغاز شد،

زبان این منطقه ترکی نبوده است، بلکه زبان کهن آذربایجانی که شبیه به زبان تاتی است و از زبان پهلوی مشتق شده بر این منطقه حاکم بوده است. در زبان پهلوی «کارا» به معنای بزرگ و ارجمند است و بعید نیست که نام این کلیسا، کارا کلیسا بوده باشد. تغییر کارا به قره از سده‌ی هشتم هجری و با ورود مغول به ایران شروع شد. در زبان تاتی نیز «کالا» یا «کله» به معنای بزرگ است، که امروزه در اسامی بخش‌هایی از مناطق شمالی کشور هم به کار می‌رود. این پندار با این واقعیت که ارمنیان صومعه‌های بزرگ خود، که در آن‌ها کتابخانه‌ها، راهب‌ها، دانشمندان، هنرمندان و… حضور دارند را «وانک» می‌نامند هم مطابق است. کلیسای وانک یا کالا کلیسا یا کارا کلیسا به معنای کلیسای بزرگ است، نه کلیسای سیاه.

آثار ارمنیان در ایران

تاریخ بنای قره کلیسا احتمالاً به دوران اولیه‌ی مسیحیت بازمی‌گردد. تادئوس و ساندوخت، دختر شاه ارمنی و تنی چند از یارانش که به مسیحیت گرویده بودند، در این محل کشته شدند. آن‌طور که از منابعِ تاریخیِ ارمنی پیداست، این کلیسا یک صومعه‌ی بسیار بزرگِ اسقف‌نشین بوده است، که نشان از اهمیت زیاد آن دارد. بنای کهن کلیسا از سنگ‌های سیاه ساخته شده بود و گِرد آن دیواره‌ها و برج و بارویی برای محافظت از دیر بنا شده بود. این کلیسا تا به حال چندین‌بار توسط زلزله یا حمله‌ی بیگانگان تخریب شده و دوباره بازسازی شده است.

در حمله‌ی چنگیز قسمت اعظم کلیسا ویران شد، اما چندین سال بعد، با وساطت خواجه نصیرالدین طوسی، به فرمان هلاکوخان، بازسازی شد. قسمت کهن‌تر بنای کنونی توسط اسقف زکریا و برادرانش ساخته شد. قسمت جدیدتر بنا نیز در عهد قاجار و به فرمان عباس‌میرزا در طول جنگ ایران و روس ساخته شد؛ این قسمت با سنگ‌های سفید بازسازی شده و از نیمه‌ی دیگر قابل تفکیک است.

این کلیسا یک مجموعه‌ی بزرگ بوده است که راهبان، هنرمندان، خادمان، خطاطان، نویسندگان، نگهبانان و… را در خود جای می‌داده. کلیساهای اسقف‌نشین معمولاً کاربردی فراتر از کلیسا دارند، مجموعه‌ای از فعالیت‌های تحقیقاتی و مذهبی در آن‌ها رخ می‌دهد و به سانِ شهری کوچک اداره می‌شوند. همین کارایی باعث گسترش کلیسا شده بود، به نحوی که قسمت‌های مختلفی چون کتابخانه، برج و باروهای متعدّد، ساختمان اصلی کلیسا، برج ناقوس کلیسا و قسمت‌های دیگر هم به همین خاطر ساخته شده‌اند. این کلیسا هنوز هم مکانی برای زیارت ارمنی‌هاست و هر ساله در روزی به‌خصوص برای انجام مراسم و مناسکی خاص گردِ هم جمع می‌شوند.

آثار ارمنیان در ایران

کلیسای استفانوس مقدس

این کلیسا به نام سن استپانوس یا همان استفانوس مقدس، نخستین شهید راه مسیحیت، ساخته شده است. در جهان مسیحیت کلیساهای زیادی به این نام وجود دارند که همگی به یاد سن استپانوس ساخته شده‌اند. برخی تاریخ ساخت این بنا را مربوط به اوایل دوران مسیحیت می‌دانند و برخی تاریخ ساخت آن را به عهد صفویه می‌رسانند. معماریِ بنا تلفیقی از معماری اشکانی، رومی و اورارتویی است که بعدها به معماری ارمنی مشهور شد. باتوجه به این سبک معماری فرضیه‌ی ساخت این بنا در قرون چهارم تا ششم هجری، قوی‌تر است. کلیسای استفانوس مقدس در درّه‌ای سرسبز موسوم به قزل وانک واقع شده و در اطراف آن دیوار و بارویی استوار کشیده شده است.

آثار ارمنیان در ایران

دور تا دور بارو برج‌هایی برای محافظت قرار دارند و دری چوبی با کوبه‌هایی آهنی بر روی آن کار گذاشته شده است. این بنا از سه بخش کلی تشکیل شده:

نمازخانه‌ی اصلی که درِ ورودیِ آن خاتم‌کاری شده است و مربوط به عهد قاجار. در قسمت درونی نمازخانه، پایه‌ستون‌ها، مقرنس‌ها و حجاری‌هایی بر چوب به چشم می‌خورد که در نوع خود بسیار بدیع هستند. بر طاق و زیر گنبد اصلی نمازخانه، تصاویری از فرشتگان، مسیح و حواریون به چشم می‌خورد. شاهکار کلّی کلیسا همین نمازخانه است، کتیبه‌ای نیز به خطِّ نستعلیق بر لوحی از ماسه‌ی سرخ در قسمت درِ ورودی کلیسا به چشم می‌خورد که در آن نشان می‌دهد عباس میرزا قریه‌ای را در جلفا خریده است.

آثار ارمنیان در ایران

برج ناقوس، که بر ستون‌های ستبر و استواری قرار گرفته و در زمان عباس میرزا مرمَّت شده است.

اجاق دانیال، تالاری بزرگ است که به سه قسمت تقسیم می‌شود، ابتدا اجاق دانیال که به نام یکی از قدیسین مسیحیت نام‌گذاری شده است و با دیوار از تالار جدا شده، تالار اجتماعات و قسمتی برای انجام فریضه‌ی غسل تعمید.

مدرسه‌ای دینی، یا دیری نیز در کنار کلیسا قرار دارد که قدمتش را به ۹۰۰ سال پیش می‌رسانند. در پی اکتشافات جدید در این کلیسا، تعدادی استخوان، جعبه‌هایی تابوت مانند و… کشف شده است. در منابع کهن آمده است که اجساد تعدادی از قدیسین و حواریون در این کلیسا نگه‌داری می‌شود. اسقف اعظم تهران و رییس خلیفه‌گری ارامنه‌ی شمال کشور، احتمال داده است این استخوان‌ها مربوط به یحیی بن زکریا باشند.

آثار ارمنیان در ایران

کلیسای زور زور یا مریم مقدس

نام اصلی این کلیسا، مریم مقدّس است که به زور زور مشهور شده. در زمان حمله‌ی مغول به ایران، پاپ فرانسیس، رهبر کاتولیک‌‎ فرستاده‌هایی به این منطقه اعزام کرد تا به شرط پذیرفتن مذهب کاتولیک و یکی کردن کلیسای ارامنه با کلیسای کاتولیک، به آن‌ها کمک مظامی کند. این پیشنهاد خشم اکثریت ارامنه را برانگیخت. اما عدّه‌ای قلیل با این پیشنهاد موافقت کردند که یکی از آن‌ها اسقف زکریا، زاکاریا یا زاکاره، اسقف قره کلیسا بود؛ او فرستاده‌های کاتولیک را در قره کلیسا پذیرفت که این امر، مخالفت شدید ارامنه را در پی داشت؛ عاقبت اسقف زکریا کلیسای کوچکی ساخت به نام مریم مقدّس تا در آن اشاعه‌ی مذهب کاتولیک دهند و فرستادگان پاپ را به کار گمارند. یکی از اسقف‌هایی که مسئولیت این کلیسا را بر عهده داشت، یکی از ارامنه به نام هوانس زور زورتسی بود.

او این کلیسا را توسعه داد و در زمان حیاتش خدمات زیادی به این کلیسا کرد؛ پس از او این کلیسا با نام زور زور معروف شد. معماری این کلیسا به‌شکل صلیبی ساده است. در زمان دایر بودن کلیسای زور زور، اسقف‌های مشهوری در آن تربیت شدند و خدمات زیادی به جهان مسیحیت صورت گرفت. در سال ۱۳۶۶ عملیات ساخت سدِّ مارون آغاز شد و احتمال داشت که کلیسا به زیر آب دریاچه‌ی سد برود. سازمان میراث فرهنگی با هم‌کاری سازمان‌های مربوطه، تحت نظر متخصصین و معماران ارمنستان، با روشی علمی و دقیق سنگ به سنگ بنا را برداشتند و در نقطه‌ای در بالای دریاچه‌ی سد دوباره آن را بازسازی کردند.

آثار ارمنیان در ایران

 همان حوالی آثار ارمنیان در ایران

منطقه‌ی ارس از مناطق زیبا با طبیعت بکر در شمال غربی ایرن است. درّه‌های سرسبز گردِ رودخانه‌ی ارس، بناهای تاریخی متعدّد، جنگل‌های غرق در مه ارسباران و… از جمله‌ی این زیبایی‌ها هستند. در این‌جا به‌طور خلاصه به برخی از دیدنی‌های این منطقه اشاره می‌کنیم، دیدنی‌هایی که سفری دل‌پذیر برایتان می‌سازند.

آبشار آسیاب خرابه

آبشاری است ۳۰ متری در ۳۰ کیلومتری شرق جلفا، در کنار آبشار غاری آهکی قرار دارد که از نظر زمین‌شناسی حائز اهمیت است. در نزدیکی آبشار، آسیاب آبی قدیمی‌ای مربوط به دوران قاجار قرار دارد که نام آبشار را از این بنا گرفته‌اند.

آثار ارمنیان در ایران

کاروانسرای خواجه نظر

از جمله کاروانسراهای شاه‌عباسی است که در غرب جلفا قرار دارد، این کاروانسرا به نام فردی ارمنی به نام نظار بوده که بعدها به نظر تغییر نام داده است.

آثار ارمنیان در ایران

نمازخانه‌ چوپان

در ۱۰ کیلومتری غرب جلفا در میان کوه‌هایی سرخ رنگ قرار دارد؛ مردم محلّی به آن کلیسای چوپان می‌گویند.

آثار ارمنیان در ایران

پل ضیاء الملک

در ۶ کیلومتری غرب جلفا بنا شده و پیشینه‌ای مربوط به دوران اورارتویی‌ها دارد، بعدها سازه‌ی پل به دست ضیاءالملک نخجوانی مرمّت شده است.

آتش‌فشان کیامکی

کوه آتش‌فشان خاموشی است که در جنوب جلفا قرار دارد. بستر این کوه، زیستگاه حیوانات نادری چون یوز ایرانی، بز و مارال است، در منطقه‌ی ارس، مناطق حفاظت شده‌ی کیامکی و ارسباران زیستگاه حیوانات متعدّدی چون یوز ایرانی، خرس قهوه‌ای، آهو، مارال و… هستند.

صومعه و مقبره‌ زاکاریای مقدس

در درّه‌ای در ۳۰۰ متری قره کلیسا قرار دارد. این بنای سنگی قدیمی به زاکاریای مقدّس از اسقفان زمام‌دار قره کلیسا منسوب است که ساخت بنای کلیسای زور زور را نیز به او نسبت می‌دهند.

دریاچه‌ سد مارون

یکی از بزرگ‌ترین دریاچه‌های پشت سد استان آذربایجان غربی است که بر روی رودخانه زنگمار در شهرستان چالدران احداث شده. این دریاچه پای کلیسای زور زور قرار دارد و محیطی طبیعی زیبا در میان کوه‌های خشک اطراف پدید آورده است.

رود ارس

این رود از ترکیه سرچشمه می‌گیرد و در نوار مرزی شمال غربی ایران جاری است. طبیعت بکر کناره‌ی این رود، پرنده‌های مهاجر، جنگل‌ها و جزیره‌های دست‌نخورده‌، این منطقه را به یک منطقه‌ی بی‌نظیر طبیعت‌گردی بدل کرده‌اند.

آثار ارمنیان در ایران

سخن آخر

آثار ارمنیان در ایران حاصل تعامل انسان با طبیعت است، طبیعتی که پناهگاه اقلیتی مذهبی در دل کشوری اسلامی شده است. طبیعت اطراف این کلیساها تأثیر زیادی بر بنای ساختمان‌ها داشته‌اند. تاریخ کهنی که پشت هر سازه نهفته است نیز حاکی از قرن‌ها راز و رمز نهفته در این بناهاست؛ راز و رمزی که شاید تا ابد در عرصه‌ی بی‌کران تاریخ گم شده باشد. از این کلیساها دیدن کنید، و در ابهام ارمنستانِ ایران غرق شوید، این‌جا قرن‌هاست که آرامشی ابدی حکم‌فرماست. اگر به غرب کشور سفر کردید، پیشنهاد می کنیم که دیگر آثار جهانی یونسکو در ایران مانند بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی و بیستون را بازدید نمایید.

دسته ها:
}