لطفا صبر کنید...

بافت تاریخی یزد
امتیاز 0/5 از 0 نظر
0

1398/01/31

شهر یزد، مرکز استان یزد و یکی از بزرگ‌ترین مناطق مرکزی ایران است که لقب عروس کویر را به دوش می‌کشد. این شهر از گذشته در تاریخ ایران تأثیری فراوان داشته است. گفته می‌شود که یزد دومین شهر تاریخی دنیا بعد از ونیز ایتالیا است که هنوز پر رونق مانده است. برخی تاریخ بنای این شهر را به یزدگرد سوم نسبت می‌دهند. کوچه پس کوچه‌های یزد، صفایی بی‌نظیر دارد. با قدم زدن در این کوچه‌های خشتی، شکوهی تاریخی و فرهنگی یادمان می‌آید. این شهر در مرکز کویر ایران قرار داشته است و اینکه اهالی آن در طی سال‌ها توانسته‌اند طبیعت خشک را رام خود کنند، گواهی بر صبر و اخلاق، در کنار هوش ذکاوت آن‌ها دارد.

بافت تاریخی یزد در سال 2017 به عنوان بیست‌ودومین اثر ایرانی در فهرست آثار جهانی یونسکو ثبت شد تا بهانه‌ای شود که ما در کی سفر، به معرفی این شهر بپردازیم. با ما همراه باشید تا شکوهی تاریخی را در کوچه‌های خشت و گلی یزد پیدا کنیم.

بافت تاریخی یزد

بافت تاریخی یزد کجاست ؟

شهر یزد گویی در مرکزی‌ترین نقطه‌ی ایران است و نکته‌ی جالب این است که بر روی نقشه‌های گوگل، کلمه‌ی ایران، کاملاً بر شهر یزد منطبق است و این احتمالاً به دلیل مرکزیت جغرافیایی یزد است. دسترسی به یزد را می‌توان به 4 مسیر کلی خلاصه کرد. یزد بر روی بزرگ‌راه خلیج فارس به شماره‌ی 71 قرار دارد که از کاشان تا بندرعباس ادامه دارد. بنابرین برای دسترسی به یزد از اکثر استان‌های شمالی کشور، ابتدا باید نایین در استان اصفهان روید (در اینجا با جاذبه های گردشگری اصفهان آشنا شوید.) و سپس از شمال و از طریق این بزرگ‌راه وارد یزد شوید.

و اما اگر از استان‌های سیستان و بلوچستان (می‎توانید در راه خود به دشت لوت سر بزنید.)، کرمان و هرمزگان قصد سفر به یزد را داشته باشید، از جنوب شهر و از طریق همین بزرگ‌راه، ابتدا به شهر انار در استان کرمان وارد می‌شوید و سپس به یزد می‌رسید. برای استان‌های جنوب غربی کشور، شامل استان‌های فارس، خوزستان و بوشهر، جاده‌ی نهایی که شما را به یزد می‌رساند، بزرگ‌راه شماره‌ی 87 است که از ابرکوه و سورمق عبور می‌کند. همچنین اگر از خراسانات ایران قصد سفر به یزد را داشته باشید، بزرگ‌راه شماره‌ی 68، از طبس، شما را به یزد می‌رساند.

فرودگاه شهید صدوقی یزد، یک فرودگاه بین‌المللی است که با مرکز شهر 10 کیلومتر فاصله دارد. پرواز‌های خارجی این فرودگاه به شهر‍‍‌های دمشق، جده و نجف برقرار است و شهرهای کیش، تهران، اهواز، مشهد و بندرعباس مقصد پروازهای داخلی این فرودگاه است.

در نزدیکیِ میدانِ امام حسین یزد، میدانی به نام میدان راه‌آهن وجود دارد که ایستگاه راه‌آهن شهر در آن مستقر است. از طریق این ایستگاه می‌توان به شهرهای دیگر استان یزد و نقاط دیگر ایران دسترسی پیدا کرد.

نام‌گذاری و جایگاه در ادبیات فارسی

برخی مورّخان معتقدند که قدمت این شهر به بیش از 3000 سال پیش می‌رسد. عدّه‌ای از باستان‌شناسان بنای اولیّه‌ی شهر را به اسکندر مقدونی نسبت می‌دهند. گروهی دیگر معتقدند در دوران ساسانیان، و به فرمان یزدگرد اول (339ـ 421 م.) در این ناحیه، شهری به نام «یزدگرد» بنا شده ‌است. نامِ کنونی این شهر به عقیده‌ی این دسته از نام یزدگرد گرفته شده ‌است. واژه‌ی یزد به معنای مقدّس، فرخنده و در خورِ آفرینش است. پیش‌تر از این تاریخ، مورّخان یونانی این شهر کهن را «ایساتیس» می‌نامیدند.

بافت تاریخی یزد

مطابقت بافت تاریخی یزد با معیارهای یونسکو

بافت تاریخی یزد، با دو مورد از معیارهای ده‌گانه‌ی یونسکو مطابقت دارد:

معیار شماره‌ی 3

بافت تاریخی یزد، گواهی بر هزاران سال زندگی در محیط سخت بیابانی است. این شهر به‌ طور کامل با استفاده از عناصر طبیعی ساخته شده است و روش‌هایی هوشمندانه برای ایجاد آب‌وهوای دلپسند موضعی در داخل ساختمان‌ها و محلات آن بکار برده شده است که از آب بدست آمده از 130 رشته قنات در اطراف این شهر بدست آمده است. ساختمان‌های تاریخی ساخته شده در آن شامل خانه‌ها، مساجد، آتش‌گاه‌ها، کنیسه‌ها، مقبره‌ها، حمام‌ها، مخازن آبی، مدارس و بازارها هستند.

سیستم آبرسانی قناتی در این شهر، یک نبوغ در مدیریت آب شهری است که از قرن‌های 10 تا 20 میلادی، باعث ایجاد سکونتگاه‌ها زیادی در ایران شد و به تمدن قنات‌ها مشهور است. قنات‌های یزد، به گواه کارشناسان، ماهرانه‌ترین طراحی مهندسی را دارند. سیستم اجتماعی وقف که در یزد رواج دارد، باعث شده است تا از مکان‌هایی همچون مخازن آب، حمام‌ها و مساجد، بصورت عام‌المنفعه استفاده شود. این روند اجتماعی را می‌توان در قالب تجارت و صنایع دستی، زندگی مسالمت‌آمیز پیروان اسلام، یهودیت و زرتشتی و آیین‌ها و مراسمات آن‌ها دید.

بافت تاریخی یزد

معیار شماره‌ی 5

بافت تاریخی یزد مثالی فاخر از تعامل انسان و طبیعت در محیط بیابانی است. مدیریت هوشمندانه‌ی منابع محدود آب با سیستم قنات‌ها و استفاده از عناصر طبیعی در ایجاد ساختمان‌ها نمونه‌ای از این تعامل است. این ساختمان‌ها در یزد شامل حیاط‌ها و زیرزمین‌ها نیز می‌شود. علاوه بر ساختن آب‌وهوای موضعی دلپسند و مقاومت در برابر زلزله، استفاده‌ی حداقلی از مواد اولیه در ساخت این بناها، الهام‌بخش ساخت‌وساز در دنیای امروز نیز شده است که در صدد مواجهه به چالش‌های توسعه‌ی پایدار است.

بافت تاریخی یزد

از لای خش و گل یزد تا ثبت در فهرست میراث جهانی

یزد تنها شهر ایران است که در لیست میراث جهانی یونسکو قرار دارد. سراسر ایران می‌توان شهرهایی را یافت که در نهایت نبوغ ساخته شده‌اند و عناصر طبیعت همان مکان، به طرز هوشمندانه‌ای در ساخت شهر استفاده شده است. ایرانیان همواره پیوندی عمیق با طبیعت خود داشته‌اند و نه تنها از عناصر موجود در آن به خوبی در ساخت تمدن خود استفاده کرده‌اند، بلکه به خوبی از آن مراقبت کرده اند. علاوه بر حفظ محیط زیست، فرهنگ ناملموس اقوام متنوع ایران نیز به خوبی حفظ شده است. هنوز در کردستان "بوکه بارانی"، در گیلان "گیشه بری"، در مازندران "وارش وسه" و در بلوچستان "گِندوک" دیده می‌شود.

اما  نقطه تمایز بافت تاریخی یزد در حفظ میراث ملموس معماری و شهرسازی آن‌ها در کنار حفظ تمام فرهنگ‌ها و آداب و رسومشان است. همین معماری و ساختار شهرسازی است که به عنوان یک اثر جهانی در فهرست یونسکو ثبت شده است. شهر یزد به صورت محله محله‌ای است و هر کدام از محلات یک واحد جدا هستند که از بخش‌هایی همچون خانه‌های مسکونی، مدرسه، حمام، بازار، آسیاب و مراکز مذهبی تشکیل شده است. خانه‌های یزد دارای سیستم بادگیری بوده است که شاید تنها راه مقاومت در برابر حرارت سوزان کویر و طبیعت بیابانی بوده است. در این قسمت به معرّفی برخی از جاذبه‌های داخل شهر به‌صورت جداگانه می‌پردازیم. با کی سفر همراه باشید.

بافت تاریخی یزد

مجموعه‌ میرچخماق

این مجموعه از بناهای مختلفی چون آب‌انبار، خانقاه، مدرسه‌، کاروانسرا، چاه آب، بازار و... تشکیل شده است که قدمتشان به دوره‌ی تیموریان می‌رسد. این مجموعه توسّط امیر جلال‌الدّین میرچخماق شامی، از سرداران و امرای شاهرخ تیموری ساخته شده است. او در سده‌ی هشتم از طرف شاهرخ حاکم یزد بود و در زمان زمام‌داری‌اش این مجموعه‌ی بی‌نظیر را ساخته است.

بافت تاریخی یزد

باغ دولت آباد یزد

باغ دولت‌آباد یزد در اواخر حکومتِ افشاریّه، درسال ۱۱۶۰ ه‍..ق، توسّط محمّدتقی‌خان بافقی، سرسلسله‌ی خاندان خوانینِ یزد، ساخته شده است. مرحوم محمّدتقی‌خان، ابتدا قناتی به طول ۶۵ کیلومتر احداث کرد و آب را از مهریز به یزد و محلِّ کنونی باغ دولت‌آباد رساند و سپس مجموعه‌ی حکومتی خود را در این محل بنا کرد. زیباترین بادگیر شهر یزد، معروف به بادگیر هشت‌ضلعیِ باغ دولت‌آباد هم در این باغ ساخته شده است.

بافت تاریخی یزد

مسجد جامع یزد

مسجد جامع کبیر یزد، یکی از شاهکارهای تاریخی ایران است که در گوشه‌گوشه‌ی آن، یادگارهایی از دوران مختلف تاریخی برجای مانده ‌است. تاریخچه‌ی ساخت مسجد جامع یزد از دوران پیش از اسلام آغاز شده و پایان کار آن به دهه‌ها‌ی اخیر برمی‌گردد. این مسجد یکی از زیباترین مساجد دوره‌ی تیموری است و از نظر کاشی‌کاری، سَردَر بلند، مناره‌ها و کتیبه‌ها‌یش جزو زیباترین شاهکارهای معماری قرن نهم هجری است.

ارتفاع مناره‌های این مسجد ۴۸ متر است و گرداگردشان را کتیبه‌هایی پوشانده‌اند که نشان می‌دهند تاریخ ساخت مسجد، دوره‌ی تیموری است. در متن کتیبه‌ی سَردَر مسجد، نام شاهرخ تیموری و سلطان جهانشاه و تاریخ ۸۶۱ ه‍.ق نقش شده است. باستان‌شناسان اعتقاد دارند که در دوران پیش از اسلام در مکان کنونی مسجد جامع، آتشکده‌ای بر پا بوده که تا دوران پس از اسلام هم دوام داشته ‌است. بنای کنونی مسجد با وسعت ده‌ هزار متری شامل بخش‌هایی چون سَردَر ورودی، جلوخان، صحن وسیع، رواق‌های جانبیِ صحن، ایوان، گنبدخانه و شبستان‌های دو طرف، شبستان بزرگ ستون‌دار، کتابخانه، تزئینات غنی و زیبا و کتیبه‌ها و سنگ نوشته‌های تاریخی می‌شود.

بافت تاریخی یزد

آتشکده‌ی زرتشتیان یزد

این آتشکده در وسط حیاط بزرگی که درختان همیشه سبز سرو و کاج آن را پوشانده‌اند، قرار دارد. نقش فروهر و سرستون‌های سنگی زیبا، جلوه‌ای خاص به بنا بخشیده‌اند؛ روبروی ساختمان هم حوض آبی قرار دارد، این‌که آتشکده‌ها کنار آب ساخته شوند، ریشه‌ی تاریخی دارد. ساختمان کنونی آتشکده‌ی یزد، در آبان‌ماه ۱۳۱۳ با سرمایه‌ی یک زرتشتی پارسی به نام همابائی، در قطعه زمینی که از طرف چند نفر از زرتشتیان ایران وقف شد، ساخته شد.

نقشه‌ی این بنا را مهندسان پارسی کشیده‌اند و ارباب جمشید امانت سرپرستی و نظارت بر کار ساخت و ساز این بنا را بر عهده داشته است. او در خاطراتش نوشته ‌است که برای جلب حمایت پارسیان هندوستان، پنج‌بار به آن دیار سفر کرده، چهار بار با کشتی‌های بخارِ اقیانوس هند و یک بار پیاده و با شتر در ریگزارهای بلوچستان ایران و پاکستان تا در آخر انجمن پارسیان هند پرداخت هزینه‌ی ساختمان آتش ورهرام یزد را پذیرفته است. آتش مقدّس آتشکده‌ی یزد بیش از 1500 سال است که روشن است.

بافت تاریخی یزد

سخن آخر

شهر یزد، با تاریخی کهن در قلب ایران قرار گرفته است؛ این شهر کویری از گذشته مورد توجّه بشر بوده و تمام عمر پرفراز و نشیبش را در طوفان حوادث گذرانده است. این شهر سلسله‌ها و ادیان متفاوتی را به خود دیده و دمی با ساز هر کدام در هیاهوی تاریخ رقصیده است. یزد بزرگ‌ترین شهر خشتی جهان است که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده. این نوشتار کوتاه به ما اجازه نمی‌دهد که تمام آثار و جاذبه‌های این شهر را برشماریم، امّا کی سفر با افتخار از شما دعوت می‌کند تا با چشم خودتان شاهد شب‌های شهرِ هزار و یک شبِ ایران باشید! یزد، عروس کویر، منتظر شماست... .

دسته ها:
}