لطفا صبر کنید...

گنبد کاووس یا گنبد قابوس ؛ بزرگترین برج تمام آجری جهان !
امتیاز 0/5 از 0 نظر
0

1398/02/24

شهر گنبد کاووس ، با پیشینه­ تاریخی پنج الی شش هزار ساله، و اهمیت اقتصادی فراوانش به‎­عنوان مرکز ترکمن صحرا،  پس از گرگان مهم‌ترین شهر استان گلستان محسوب می‌شود. در دوره‎ی استیلای آل زیار، ولایت گرگان اهمیت زیادی داشته است. یکی از والی‌های این ولایت مهم، کاووس بن وشمگیر بن زیار، شاهزاده‌ای باکفایت بوده، ویل دورانت نیز در کتاب تاریخ تمدن خویش این مسئله را عنوان کرده است.

گنبد کاووس

آرامگاه او یکی از بناهای مهم تاریخ معماری ایران است که با ارتفاع 72 متر، بلندترین برج تمام آجری جهان لقب گرفته است. این بنا که در سال 375 هجری شمسی بنا شده، بر اساس شیوه‌ی معماری رازی ساخته شده است. سبک معماری رازی، در زمان سامانیان در شهر ری پدید آمد و هدف آن، بازگرداندن معماری قبل از اسلام به ایران بود. گنبد قابوس در سال 2012 به عنوان پانزدهمین اثر ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید (جالب توجه است که گنبد سلطانیه نیز به‎عنوان بزرگترین گنبد آجری جهان در میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است ). قصد داریم سفری به این بنا داشته باشیم و از نزدیک عناصر و بخش‌های آن را ببینیم، با کی سفر همراه باشید.

گنبد کاووس یا گنبد قابوس

گنبد قابوس کجاست ؟

بنای گنبد قابوس بر روی تپه‌ای کم ارتفاع در وسط شهر گنبد کاووس قرار دارد. این شهر در قسمت شمال­ مرکزی استان گلستان واقع شده، و از سمت شمال با کشور ترکمنستان، از سوی جنوب با شهرستان آزادشهر، از شرق با شهرستان­های مراوه­تپّه، کلاله و مینودشت، و از غرب با شهرستان آق­قلا همسایه است. بزرگ‌راه‌های شماره‌ی 22، 18 و 83 نیز از این شهر می‌گذرند.

راه رسیدن به گنبد از تمام شهرهای نیمه‌ی غربی کشور از جاده‌ی فیروزکوه و شهر ساری می‌گذرد و پس از ساری، بزرگ‌راه شماره‌ی ‌22، به گنبدکاووس ختم می‌شود. از اکثر شهرهای واقع در نیمه‌ی شرقی کشور نیز لازم است ابتدا به شهر شاهرود سفر کنید و از طریق بزرگ‌راه شماره‌ی 83، به گنبد بروید. راهی که از خراسان‌ بزرگ به گنبدکاووس می‌رسد نیز بعد از بجنورد، از طریق همان بزرگ‌راه شماره‌ی 22 است.

نام‌گذاری و جایگاه گنبد قابوس در ادبیات فارسی

قدمت شش هزار ساله­ گنبد کاووس، مربوط به سرزمین مادری­اش، جرجان باستانی است. بقایای این شهر، که در کنار گنبد کاووس قرار گرفته است، سندی بر شهرنشینی اجدادِ مردمِ این منطقه است. از زمان هخامنشیان تا کنون، این شهر با نام­های وَرْکانْ یا وَرْکانه، هیرکانی یا هیرکانیا، جرجان یا گرگان نامیده شده است؛ و در نهایت در اواسط حکومت رضاشاه، در کنار خرابه‌های گرگان قدیم، شهری امروزی و مُدرن، که برای  یک­جا نشینی ایلِ ترکمن ساخته شده بود،با نام گنبد کاووس بهره‌برداری شد.

سازه‌ گنبد قابوس که به اسم «میل گنبد» هم شناخته می­شود، بلندترین برج تمام آجریِ جهان، و جزو بناهای تاریخی قرن چهارم هجری است. به طور کلّی میل،‌‌ به بناهایی گفته می­شُد که با ظاهری ساده و بدون تزئیناتی خاص، به­عنوان نشانه­ی بافت شهری در مسیر کاروان‌ها ساخته می­شُد، و شب‌‌ها با روشن کردن آتش در قسمت فوقانی آن، مسافران را راهنمایی می­کردند. میل‌‌ها با این­که از زمان ساسانیان در ایران رواج پیدا کردند، امّا ساختشان در قرون چهارم تا ششم هجری بیش­ترین رونق را یافت.

گنبد قابوس و یا میل گنبد نیز با استناد به کتیبه­ی حکّاکی شده‌ی دور بنا، که به خطِّ کوفی نگاشته شده، در زمان پادشاهی عنصرالمعالی، کی‌کاووس بن اسکندر بن­ قابوس ­بن ­وُشمگیر بن­ زیار، از پادشاهان آل زیار در سال 375 هجری ساخته شد، و پس از مرگش به مقبره­ی او بدل شد. این برج آجری نام خود را از مدفونش گرفته است. عنصرالمعالی اسکندر بن قابوس از نویسندگان برجسته‌ی ادب فارسی هم هست، از او کتابی به نام «قابوس‌نامه» به یادگار مانده که در 44 باب برای فرزندش گیلان‌شاه تألیف شده و در آن آئین و رسم زندگی و مملکت‌داری بیان شده است. این کتاب از نمونه‌های عالی نثر ساده‌ی فارسی و یکی از برجسته‌ترین آثار نثر، پیش از نثر فنّی است.

گنبد کاووس یا گنبد قابوس

مطابقت گنبد قابوس با معیارهای یونسکو

برج و گنبد قابوس با 4 مورد از معیارهای ده‌گانه‌ی یونسکو مطابقت دارد:

معیار شماره‌ی 1

بنای گنبد قابوس به دلیل تقارن زیبای هندسی و ویژگی‌های ساختاری خود، به‌عنوان نمونه‌ای بی‌نظیر از معماری آجری در اوایل دوره‌ی اسلامی شناخته می‌شود.

معیار شماره‌ی 2

سقف مخروطی‌شکل گنبد قابوس ، به‌عنوان نمونه‌ای از برج‌های آرامگاهی در ایران، آناتولی و آسیای میانه، اهمیت زیادی دارد و نشانی از تبادل فرهنگی و معماری بین عشایر آسیای میانه و تمدن‌های باستانی ایرانی است.

گنبد کاووس یا گنبد قابوس

معیار شماره‌ی 3

گنبد قابوس سندی قوی از معماری و تمدن آل‌ زیار است که بخش عظیمی از این منطقه را در قرن‌های چهارم و پنجم هجری در اختیار داشتند. گنبد قابوس که به‌عنوان آرامگاه یک امیر نویسنده ساخته شده است، نقطه‌ی شروع سنت ساخت بناهای یادبود در ایران بوده که در ادبیات فارسی هم از آن سخن رفته است.

معیار شماره‌ی 4

این بنا نمونه‌ای باشکوه از یک برج یادبود اسلامی است که طراحی ساختاری آن نشان از پیشرفت بی‌نظیر علوم و ریاضیات در دنیای اسلام در شروع هزاره‌ی دوم میلادی است.

گنبد کاووس یا گنبد قابوس

گنبد قابوس میراثی غریب ، اما ارزشمند !

بنای ارزشمند گنبد قابوس دو بخش کلی دارد، پی یا بدنه‌ی بنا و گنبد مخروطی‌شکلش. جنس پی این سازه مانند خود گنبد، آجری است و 15 متر اولیه را تشکیل می‌دهد. در داخل این پی، فضایی گرد، مانند یک سرداب وجود دارد که در گذشته تا ارتفاع زیادی، آجر در آن کار شده بود، اما افراد سودجو برای یافتن گنج درون آن، آن را کنده‌اند و در حال حاضر کف اصلی سرداب از میان رفته است.

اما خود بنای اصلی برجی با ارتفاع 53 متر، از پایین به بالا مانند یک مخروط است که از قطر آن کم می‌شود. قطر سازه در پایین، 17 متر و در بالاترین حد خود به 7/9 متر می‌رسد. بر روی بدنه‌ی بیرونی بنا 16 دندانه‌ی 90 درجه از جنس آجر ساخته شده است که فاصله‌ی یکسانی از هم دارند. قسمت استوانه‌مانند برج، 35 متر ارتفاع دارد و بر روی آن گنبدی مخروطی سوار شده است که ساده و بی‌آلایش است و تنها روزنه‌ای به طول 2 متر بر قسمت شرقی آن قرار دارد که از پایین تا بالا، عرض آن از 80 تا 73 سانتی‌متر کم می‌شود. درب ورودی برج در سمت جنوبی قرار دارد و ارتفاعی 5/5 متری و پهنایی 5/1 متری دارد.

گنبد کاووس یا گنبد قابوس

تنها تزئینی که در این بنا وجود دارد، مربوط به مقرنس‌کاری‌های روی طاق نیم‌گرد سردر ورودی است که با وجود سادگی، بسیار زیبا و چشم‌نواز است. این تزئین، جزو اولین مقرنس‌کاری‌ها در بناهای اسلامی است که در طول زمان کامل‌تر هم شده است. اما تنها نوشته‌ای که بر این سازه خودنمایی می‌کند، 8 نگاره به خطِّ کوفی است که در بین دندانه‌های بیرونی بنا جلوه‌گری می‌کند. حجم نوشته‌های این متون بسیار کم است،  8 عبارت با آجر، به سادگی بر کنگره‌ها نقش شده است. این 8 عبارت که گویی درون قابی آجری قرار دارند، به این صورت‌اند:

بسم الله الرحمن الرحیم (به نام خداوند بخشنده‌ی مهربان).
هذا القصر العالی (این کاخی باشکوه است).
الامیر شمس‌المعالی (برای امیر شمس‌المعالی).
الامیر ابن الامیر (حاکم  پسر حاکم).
قابوس بن وشمگیر (قابوس پسر وشمگیر).
امر ببنائه فی حیاته ( که در زمان حیاتش دستور ساخت آن را داد).
سنة سبع و تسعین و ثلثمائة قمریة (در سال سیصد و نود و هفت قمری).
و سنة خمس و سبعین و ثلثمائة شمسیة (و در سال سیصد و هفتاد و پنج خورشیدی).

گنبد کاووس یا گنبد قابوس

همان حوالی گنبد قابوس

ترکمن‌صحرا منطقه‌ای پر از عجایب است و دیدنی‌های بسیار زیادی دارد که هرکدام در نوع خود بی‌نظیرند. کی سفر به شما پیشنهاد می‌کند که اگر برای دیدن گنبد قابوس به این منطقه سفر کردید، سایر جاذبه‌های حوالی آن از جنگل‌های هیرکانی تا صحرای گرم ترکمن را از دست ندهید. در این نوشتار تعدادی از این جاذبه‌ها را برمی‌شماریم.

گبری قلعه یا قلعه­ کافر

قلعه‌ کافر در واقع محدوده­ای باستانی و متعلق به دوران پیش از اسلام است که در بین دو روستای ایگدر سفلی و علیا، در 15 کیلومتری شرق کنبد قابوس قرار دارد. مساحت این محوطه‌ی باستانی حدود 36 هکتار است. ساخت این مکان مربوط به دوران اشکانی است اما در دوره‌های ساسانی و اسلامی مرمَّت شده و محلِّ سکونت بوده است. رودخانه‌ی قرکولو که هنوز در آن جاری است، آب این قلعه را تأمین می‌کرده است.

گمان می‌رود که ساخت این بنا با ساخت دیوار دفاعی گرگان که به طول 200 کیلومتر در استان گلستان کشیده شده، بی ربط نیست. تشابه نحوه­ی ساختمان و معماریِ سربازخانه، که در گوشه­ی جنوب­شرقی محوّطه قرار گرفته، با پادگان­های این دیوار معروف تناسب دارد. اما نکته‌ی جالب توجه دیگری نیز در مورد این بنا وجود دارد  و آن، شباهت بی‌نظیر سفالینه‌های به دست آمده از این بنا، دیوارهای داخلی و خارجی و بافت عمودی خیابان‌ها به شهر مرو و ازار قلعه‌ خوارزم است. 

گبری قلعه یا قلعه­ کافر

روستای آق­بند

این روستای زیبا در ۵۹ کیلومتری شمال گنبدکاووس، درون درّه‌ای خوش آب‌ و هوا  واقع شده و گرداگردش را تپّه‌های خاکی فرا گرفته‌اند. از درون این روستا، رودخانه‌ی آق‌بند نیز جاری است که منبع اصلی تأمین آب آن به شمار می‌رود و در نهایت به دریاچه‌ی نمک روستای دانشمند در 70 کیلومتری شمال غربی گنبدکاووس می‌ریزد. از اواخر زمستان تا ماه اردیبهشت، طبیعت این روستا را بی‌نهایت به شما توصیه می‌کنیم! هنر ِدستِ بانوان ترکمن در اقلامی چون قالی، قالیچه و پشتیِ ترکمنی (قارچین) تجلی کرده است که در این روستا به وفور می‌توان یافت.

روستای آق­بند

تالاب های سه­ گانه­ آلاگل ، آلماگل و آجی­گل

این سه تالاب دیدنی شهر تنگلی در مرز ایران و ترکمنستان و 75 کیلومتری شمال گنبدکاووس را احاطه و چشم‌اندازهای بی‌نظیری را ایجاد کرده‌اند. در این منطقه تپّه‌های شنی کم ارتفاع، و زمین‌های پست ترکمن صحرا نیز خودنمایی می‌کنند. این سه تالاب در فهرست کنوانسیون جهانی رامسر برای حفاظت از تالاب‌ها ثبت‌ شده‌اند. دلیل قرارگیری در این لیست، حضور پرندگان مهاجر آبزی و کنارآبزی مانند قو، فلامینگو و پرستوهای مهاجر در این منطقه است.

مساحت تالابِ آلاگل حدود 2500 هکتار است و بزرگ‌ترین تالاب استان گلستان است و به خاطر داشتن آب شور، ماهی‌هایی چون ماهی سفید خزری و کپور در آن فراوان یافت می‌شوند. مساحت تالاب‌ها آجی‌گل و آلماگل نیز به ترتیب 360 و 200 هکتار است و عمق آن‌ها زیر 6 متر است که به میزان بارندگی سالانه بستگی دارد. در تالاب آلماگل به خاطر شوری کم‌تر آب، ماهی‌هایی چون اردک­ماهی، سیاه‌ماهی، کپورچه، آمور، کپور معمولی، گاوماهی و... پیدا می‌شوند. حتماً در صورت سفر به این تالاب‌ها با خود قلاب ماهی‌گیری همراه داشته باشید اما توصیه‌ی اکید ما به شما این است که در فصل مناسب، یعنی در شش ماه دوم سال و روزهای چهارشنبه و جمعه به ماهی‌گیری بروید تا نه به جمعیت این گونه‌های آبزی آسیب وارد شود و نه توسط اداره‌ی محیط‌زیست و محیط‌بانان دستگیر شوید! 

تالاب های سه­ گانه­ آلاگل ، آلماگل و آجی­گل

مجتمع سوارکاری گنبد

اگر آوازه‌ی اسب‌های ترکمنی را شنیده‌اید، به شما پیشنهاد می‌کنیم برای دیدن ابهت آن‌ها، به مجتمع سوارکاری گنبد سری بزنید. در فصل بهار و پاییز، در این مجموعه مسابقات اسب­دوانی برگزار می‌شود و گردشگران زیادی این مسابقات را از نزدیک مشاهده می‌کنند. بنابراین امکاناتی نظیر سوئیت، ویلا، اصطبل زمستانه و تابستانه، استخر شنا و 30 هکتار پیست اسب­دوانی برای پذیرایی از شما آماده است.

مجتمع سوارکاری گنبد

سخن آخر

هر ‌گوشه‌ی ایران، تجلّی‌گاه هنر است، گنبد قابوس هم یکی از همین هنرهای بزرگ ایرانی است که جهان در برابرش انگشت حیرت گزیده و لقب غرورآمیز بلندترین سازه‌ی آجری جهان را به آن بخشیده است. جالب این جا است که این بنا یکی از ساده‌ترین بناهایی است که در عین شکوه ساخته شده و کاربردش نیز کاربردی مردمی بوده است. این که پادشاه در میلی دفن شود نه جای تعجب است، بلکه بیان‌گر این واقعیّت فراموش شده است که پادشاه یار شهر و شهریار است، پادشاهی که چون دبیران، قلم به دست گرفته و کتاب تألیف کرده و پس از مرگ هم زیر سقف خشتین گنبد آرمیده است. این گنبد، گنبد هنر است و خاکساری.

دسته ها:
}